⚙️ Próba zginania metali

Budownictwo PN-EN ISO 7438

Przegląd

STATUS (stan na 02.11.2026). PN-EN ISO 7438:2021-04 — wersja polska, opublikowana 24.07.2023, wprowadza EN ISO 7438:2020 i ISO 7438:2020 [IDT]; zastąpiła PN-EN ISO 7438:2016-03 (wersję angielską). Karta nie ma adnotacji o wycofaniu — norma aktualna. Wydanie czwarte ISO 7438 (12.10.2020) zastąpiło wydanie z 2016 r.; główną zmianą jest nowy, normatywny załącznik B — próba zginania w płaskim stanie odkształcenia.

ZAKRES (rozdz. 1). Norma podaje metodę oznaczania zdolności materiałów metalowych do odkształcenia plastycznego przy zginaniu. Dotyczy próbek pobranych z wyrobów metalowych w sposób określony w normie wyrobu. Nie stosuje się jej do niektórych materiałów i wyrobów, dla których są inne normy — na przykład do rur w pełnym przekroju i do złączy spawanych.

ZASADA (rozdz. 5). Próbkę o przekroju okrągłym, kwadratowym, prostokątnym albo wielokątnym poddaje się odkształceniu plastycznemu przez zginanie, bez zmiany kierunku obciążenia, aż do osiągnięcia określonego kąta zgięcia. Osie obu ramion próbki pozostają w płaszczyźnie prostopadłej do osi zginania. Przy zgięciu o 180° — zależnie od wymagań normy wyrobu — boczne powierzchnie ramion przylegają do siebie albo są równoległe w określonej odległości, którą utrzymuje wkładka.

URZĄDZENIA (rozdz. 6). Próbę wykonuje się w maszynie wytrzymałościowej albo prasie wyposażonej w jedno z trzech urządzeń: dwie podpory i trzpień, pryzmę w kształcie litery V i trzpień albo imadło z trzpieniem (imadło może mieć dźwignię do przykładania siły). Długość podpór i szerokość trzpienia są większe niż szerokość albo średnica próbki, średnicę trzpienia D określa norma wyrobu, a podpory i trzpień mają odpowiednią twardość. Jeśli nie określono inaczej, odstęp podpór l = (D + 3a) ± a/2, gdzie a to grubość albo średnica próbki, i nie zmienia się on w czasie próby; odstęp nie większy niż D + 2a może prowadzić do zakleszczenia i przeciągania próbki. Powierzchnie pryzmy tworzą kąt 180° − α (α — kąt zgięcia podany w odpowiedniej normie), a jej krawędzie mają promień od 1 do 10 grubości próbki. W imadle lewa ściana szczęki nie powinna sięgać do pionu przechodzącego przez środek zaokrąglenia trzpienia ani poza niego, bo jej położenie wpływa na wynik.

PRÓBKA (rozdz. 7). Obszary materiału zmienione przy cięciu nożycami, palnikiem i podobnymi sposobami usuwa się; próba na próbce, w której ich nie usunięto, jest dopuszczalna, jeśli wynik jest zadowalający. Krawędzie próbek prostokątnych zaokrągla się promieniem nie większym niż 3 mm przy grubości co najmniej 50 mm, 1,5 mm przy grubości od 10 mm do mniej niż 50 mm i 1 mm przy grubości poniżej 10 mm, bez poprzecznych zadziorów, rys i śladów (tu również próbka z niezaokrąglonymi krawędziami jest dopuszczalna, jeśli wynik jest zadowalający). Szerokość próbki, jeśli odpowiednia norma nie stanowi inaczej: równa szerokości wyrobu, gdy ta nie przekracza 20 mm; przy wyrobie szerszym — (20 ± 5) mm dla grubości poniżej 3 mm i od 20 mm do 50 mm dla grubości co najmniej 3 mm. Grubość próbek z blach, taśm i kształtowników jest równa grubości wyrobu; powyżej 25 mm można ją zmniejszyć obróbką jednej powierzchni, do nie mniej niż 25 mm. Próbki okrągłe i wielokątne mają przekrój wyrobu do średnicy 30 mm; od ponad 30 mm do 50 mm włącznie średnicę można zmniejszyć, a powyżej 50 mm trzeba ją zmniejszyć — w obu przypadkach do nie mniej niż 25 mm. Przy zginaniu nieobrobiona powierzchnia jest po stronie rozciąganej. Wymiary i sposób pobrania próbek z odkuwek, odlewów i półwyrobów określają ogólne warunki dostawy albo porozumienie stron; po porozumieniu wolno badać próbki szersze i grubsze; długość próbki zależy od jej grubości i od urządzenia.

WYKONANIE (wydanie z 2005 r., rozdz. 6 — w obecnym wydaniu to rozdział 8, poza dostępnym tekstem). W czasie próby trzeba zapewnić odpowiednie środki bezpieczeństwa i osłony. Próbę wykonuje się zwykle w temperaturze otoczenia od 10 °C do 35 °C, a gdy wymagane są warunki kontrolowane — w (23 ± 5) °C. Zależnie od odpowiedniej normy próbkę zgina się pod odpowiednią siłą do określonego kąta, do równoległości ramion w określonej odległości albo do bezpośredniego zetknięcia ramion. Kąt zgięcia można wyznaczyć z przemieszczenia trzpienia (załącznik A, informacyjny). Przy próbkach grubszych niż 3 mm strony mogą uzgodnić zginanie w płaskim stanie odkształcenia według załącznika B (normatywnego).

OCENA WYNIKU. Interpretację wyniku norma odsyła do wymagań normy wyrobu (rozdz. 9, poza dostępnym tekstem). Według noty technicznej producenta maszyn wytrzymałościowych opisującej tę normę, gdy norma wyrobu nie podaje kryteriów, sprawdza się, czy na próbce nie ma widocznych makropęknięć.

CZEGO TU NIE PODAJEMY. Szczegółów przebiegu, oceny i sprawozdania z rozdziałów 8–10 obecnego wydania (prędkość zginania, sposób dogniatania ramion przy 180°, dokładne kryterium oceny pęknięć) ani wymiarów z załączników A i B — dostępny tekst wydania 2020 kończy się na p. 7.7, a przebieg podaliśmy z wydania 2005 do p. 6.2. Średnic trzpieni i kątów zgięcia dla konkretnych wyrobów (np. prętów zbrojeniowych czy blach) nie podajemy — określają je normy wyrobów.

Zasada metody

Próbkę ułożoną na dwóch podporach (albo w pryzmie w kształcie litery V lub w imadle) zgina się trzpieniem o średnicy D określonej w normie wyrobu, bez zmiany kierunku obciążenia, do określonego kąta, do równoległości ramion w zadanej odległości albo do ich zetknięcia. Odstęp podpór wynosi, jeśli nie określono inaczej, (D + 3a) ± a/2 i nie zmienia się w czasie próby. Wynik ocenia się według wymagań normy wyrobu.

Zastosowania

• Ocena zdolności do odkształcenia plastycznego przy zginaniu próbek pobranych z wyrobów metalowych według normy wyrobu
• Blachy, taśmy i kształtowniki — próbki o grubości wyrobu (powyżej 25 mm dopuszczalne zmniejszenie do co najmniej 25 mm)
• Pręty, druty i wyroby o przekroju okrągłym lub wielokątnym — przekrój wyrobu do średnicy 30 mm
• Odkuwki, odlewy i półwyroby — wymiary próbek według warunków dostawy albo porozumienia stron
• Zginanie w płaskim stanie odkształcenia (załącznik B) — po uzgodnieniu stron, przy grubości ponad 3 mm
• Norma nie dotyczy rur w pełnym przekroju ani złączy spawanych — dla nich są inne normy

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 7438:2021-04

Tytuł (PL)

Metale — Próba zginania

Title (EN)

Metallic materials — Bend test

Procedura krok po kroku

1. Pobranie i przygotowanie próbki

   Pobrać próbkę według normy wyrobu. Usunąć obszary zmienione przy cięciu nożycami albo palnikiem; krawędzie próbki prostokątnej zaokrąglić promieniem nie większym niż 3 mm, 1,5 mm albo 1 mm (zależnie od grubości), bez poprzecznych zadziorów i rys (p. 7.1–7.2).

2. Wymiary próbki

   Szerokość równa szerokości wyrobu do 20 mm, przy wyrobie szerszym (20 ± 5) mm (grubość poniżej 3 mm) albo od 20 mm do 50 mm (grubość co najmniej 3 mm); grubość równa grubości wyrobu, powyżej 25 mm dopuszczalne zmniejszenie z jednej strony do co najmniej 25 mm; przekroje okrągłe i wielokątne według p. 7.4.2 (p. 7.3–7.7).

3. Ustawienie urządzenia

   Wybrać urządzenie (podpory z trzpieniem, pryzma V albo imadło) i trzpień o średnicy według normy wyrobu. Przy podporach ustawić odstęp l = (D + 3a) ± a/2, jeśli nie określono inaczej (rozdz. 6).

4. Ułożenie próbki

   Próbkę ułożyć tak, aby nieobrobiona powierzchnia znalazła się po stronie rozciąganej (p. 7.4).

5. Zginanie

   Zginać bez zmiany kierunku obciążenia, w temperaturze otoczenia od 10 °C do 35 °C (w warunkach kontrolowanych (23 ± 5) °C), zależnie od odpowiedniej normy: do określonego kąta, do równoległości ramion w określonej odległości (z wkładką) albo do zetknięcia ramion. Zapewnić środki bezpieczeństwa i osłony (wydanie 2005, rozdz. 6; zasada — rozdz. 5).

   🌡 Temperatura: 10–35 °C

6. Kąt zgięcia

   Kąt można wyznaczyć z przemieszczenia trzpienia według informacyjnego załącznika A.

7. Ocena wyniku

   Ocenić próbkę według wymagań normy wyrobu (rozdz. 9 — poza dostępnym tekstem; gdy norma wyrobu nie podaje kryteriów, sprawdza się brak widocznych makropęknięć — według noty technicznej producenta maszyn).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Norma (wydanie 2005, rozdz. 6) wymaga zapewnienia w czasie próby odpowiednich środków bezpieczeństwa i osłon
• Szczegółowe zasady pracy przy maszynie lub prasie ustala laboratorium na podstawie oceny ryzyka

Najczęstsze pytania