👃 Zapach i smak wody

Fizykochemia PN-EN 1622

Przegląd

STATUS (stan na 28.10.2026). PN-EN 1622:2006 — wersja angielska, opublikowana 18.09.2006, wprowadza EN 1622:2006 [IDT]; zastąpiła PN-EN 1622:2003 (wersja polska). Norma aktualna — bez adnotacji o wycofaniu.

ZAKRES (rozdz. 1). Norma podaje metody ilościowe oznaczania liczby progowej zapachu (TON) i smaku (TFN) oraz metodę jakościową wykrywania nieprawidłowego zapachu lub smaku. Metody ilościowe są dwie: skrócona — gdy próbka nie ma zapachu ani smaku albo gdy porównuje się je z określoną liczbą progową — oraz pełna, gdy trzeba wyznaczyć liczbę progową próbki. Obie występują w dwóch odmianach: bez wymuszonego wyboru (treść główna normy, odmiana szeroko stosowana w Europie) i z wymuszonym wyborem (załącznik B). Metody dotyczą wody do spożycia oraz wód migracyjnych z badań materiałów kontaktujących się z wodą; wybór metody zależy od przepisów krajowych i rodzaju wody (surowa, z sieci, migracyjna).

POJĘCIA (rozdz. 3). TON i TFN to stosunek rozcieńczenia, powyżej którego rozcieńczona próbka nie ma wyczuwalnego zapachu (TON) albo smaku (TFN): TON = TFN = (A + B) / A, gdzie A — objętość próbki, B — objętość wody odniesienia. Wodą odniesienia jest woda, którą zespół oceniających opisuje jako pozbawioną wyczuwalnego zapachu i smaku. W teście trójkątowym oceniający dostaje trzy naczynia: dwa z wodą odniesienia i jedno z próbką albo jej rozcieńczeniem (albo odwrotnie); w teście parowym — dwa naczynia, próbkę i wodę odniesienia. Przy wyborze niewymuszonym oceniający zapisuje, czy wyczuwa różnicę; przy wymuszonym musi wskazać naczynie, nawet gdy różnicy nie wyczuwa.

TEMPERATURA. Norma jest przeznaczona przede wszystkim do oceny w temperaturze 23 °C: pomieszczenie utrzymuje się w (23 ± 2) °C, a próbki doprowadza się do tej temperatury w łaźni wodnej albo cieplarce. Ocena w innej temperaturze jest możliwa, ale wyniki uzyskane w różnych temperaturach nie dają się ze sobą porównać.

ZESPÓŁ OCENIAJĄCYCH (rozdz. 9). Co najmniej trzech wybranych oceniających przy wyborze niewymuszonym i ośmiu przy wymuszonym; uproszczoną metodę jakościową (załącznik C) może wykonać jeden oceniający. Nowi oceniający są wprowadzani przez doświadczonego oceniającego, a osoby z alergią lub nietypową wrażliwością się wyklucza. Wyniki oceniających i zespołu trzeba monitorować, np. badaniami międzylaboratoryjnymi; precyzja wyniku zależy od liczebności zespołu. Norma uznaje za pożądane co najmniej 5 osób w teście parowym i 6 w trójkątowym, ale dopuszcza mniejszy zespół przy wyborze niewymuszonym, jeśli odpowiedzi są jednorodne.

POMIESZCZENIE (rozdz. 6). Bez przeciągów i hałasu, z dala od czynności, które wytwarzają zapachy, bez odświeżaczy powietrza, najlepiej używane tylko do tych ocen; oceniający nie mogą wpływać na siebie nawzajem. Wskazówki projektowe — ISO 8589.

WODA DO SPOŻYCIA — WYMAGANIE PRZEPISU. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 maja 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 748), zał. nr 1 cz. C: smak i zapach — „akceptowalny przez konsumentów i bez nieprawidłowych zmian”. Przepis nie podaje liczbowej wartości TON ani TFN.

CZEGO TU NIE PODAJEMY. Przebiegu metody skróconej i pełnej (p. 10.3), sposobu przygotowania kolejnych rozcieńczeń (załącznik F), kryteriów jednorodności odpowiedzi zespołu, tablicy liczb progowych (tablica 1) i zasad podawania wyniku (rozdz. 11), sposobu odchlorowania (załącznik A) ani metody jakościowej (załącznik C) — znamy tylko tytuły tych punktów. Dlatego nie podajemy tu liczby rozcieńczeń, objętości naczyń, dawek odczynników ani skali intensywności.

Zasada metody

Zapach i smak próbki ocenia ilościowo zespół wybranych oceniających, porównując próbkę albo jej rozcieńczenia z wodą odniesienia — wodą bez wyczuwalnego zapachu i smaku. Liczba progowa to stosunek rozcieńczenia (A + B) / A, powyżej którego rozcieńczona próbka nie ma już wyczuwalnego zapachu (TON) albo smaku (TFN). Ocenę prowadzi się w teście trójkątowym albo parowym, z wyborem niewymuszonym (podstawowa odmiana normy) albo wymuszonym (załącznik B), w temperaturze 23 °C.

Metoda skrócona odpowiada na pytanie, czy próbka ma zapach lub smak, albo porównuje go z określoną liczbą progową; metoda pełna wyznacza liczbę progową próbki. Uproszczona metoda jakościowa (załącznik C) służy do wykrycia nieprawidłowego zapachu lub smaku i może ją wykonać jeden oceniający.

Zastosowania

• Woda do spożycia przez ludzi — zapach i smak „akceptowalny przez konsumentów i bez nieprawidłowych zmian” (Dz.U. 2026 poz. 748)
• Wody migracyjne z badań materiałów i wyrobów kontaktujących się z wodą do spożycia
• Woda surowa i woda z sieci wodociągowej — metoda dobierana do rodzaju wody i przepisów krajowych
• Szybkie wykrywanie nieprawidłowego zapachu lub smaku — uproszczona metoda jakościowa (załącznik C)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 1622:2006

Tytuł (PL)

Jakość wody — Oznaczanie liczby progowej zapachu (TON) i liczby progowej smaku (TFN)

Title (EN)

Water quality — Determination of the threshold odour number (TON) and threshold flavour number (TFN)

Procedura krok po kroku

1. Ocena bezpieczeństwa próbki

   Przy podejrzeniu szkodliwych mikroorganizmów albo substancji toksycznych próbki nie bada się bez dodatkowych środków ostrożności; ryzyko obecności patogenów ocenia się odpowiednimi metodami biologicznymi przed oceną smaku — nie jest to konieczne dla wód dezynfekowanych chlorem, ozonem albo promieniowaniem UV (rozdz. 5).

2. Pobranie i przechowanie próbki

   Do czystych, szczelnie zamkniętych butelek szklanych, bez przestrzeni nad cieczą; w transporcie i przechowywaniu chłodno i bez światła, w lodówce (4 ± 2) °C, możliwie krótko i najdłużej 72 h — czas przechowania podaje się przy wyniku (rozdz. 8).

   🌡 Temperatura: 4 ± 2 °C

3. Odchlorowanie próbek chlorowanych

   Próbki chlorowane odchlorowuje się tiosiarczanem sodu albo kwasem askorbinowym według normatywnego załącznika A; norma powołuje ISO 7393-2 (oznaczanie chloru).

4. Wyrównanie temperatury

   Próbkę, rozcieńczenia i wodę odniesienia doprowadzić do 23 °C w łaźni wodnej albo cieplarce o temperaturze (23 ± 2) °C; ocena w pomieszczeniu o tej samej temperaturze (rozdz. 6, p. 7.2).

   🌡 Temperatura: 23 ± 2 °C

5. Wybór metody

   Metoda skrócona — gdy sprawdza się, czy próbka ma zapach i smak, albo porównuje je z określoną liczbą progową; metoda pełna — gdy wyznacza się TON albo TFN. Odmiana z wyborem niewymuszonym (co najmniej 3 oceniających) albo wymuszonym (załącznik B, 8 oceniających); test trójkątowy albo parowy (rozdz. 1, 3, 9).

6. Ocena przez zespół

   Oceniający porównują próbkę albo jej rozcieńczenia z wodą odniesienia; smak oceniają bez połykania próbek (rozdz. 4–5). Rozcieńczenia przygotowuje się z wody odniesienia według załącznika F, a przebieg obu metod opisuje p. 10.3 normy.

7. Wynik i sprawozdanie

   TON albo TFN = (A + B) / A dla rozcieńczenia, powyżej którego zapach lub smak przestaje być wyczuwalny (rozdz. 3); przy wyniku podaje się czas przechowywania próbki (rozdz. 8).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Oceniający nie połykają żadnej próbki (rozdz. 5)
• Próbek podejrzanych o szkodliwe mikroorganizmy lub substancje toksyczne nie ocenia się bez dodatkowych środków ostrożności; ryzyko patogenów ocenia się metodami biologicznymi — poza wodą dezynfekowaną chlorem, ozonem albo UV (rozdz. 5)
• Przy podejrzeniu toksyczności ryzyko dla oceniających ocenia się na podstawie wcześniejszych badań toksyczności tej samej lub podobnej próbki (rozdz. 5)
• Norma nie omawia wszystkich zagadnień bezpieczeństwa — zasady ustala użytkownik, a ocenę wykonuje odpowiednio przeszkolony personel

Najczęstsze pytania