🌿 TPH w glebie (C10–C40)

Środowisko PN-EN ISO 16703

Przegląd

STATUS (stan na 02.11.2026). PN-EN ISO 16703:2011 — wersja angielska (tytuł polski w katalogu PKN: „Jakość gleby — Oznaczanie zawartości węglowodorów w zakresie od C10 do C40 metodą chromatografii gazowej”), opublikowana 20.12.2011, wprowadza EN ISO 16703:2011 i ISO 16703:2004 [IDT]; zastąpiła PN-ISO 16703:2009 (wersję polską, wycofaną 20.12.2011). Karta nie ma adnotacji o wycofaniu — norma aktualna. ISO 16703:2004 to wydanie pierwsze z 1.11.2004; w katalogu ISO ma status „do nowelizacji” (etap 90.92), a projekt nowego wydania prEN ISO 16703, obejmujący węglowodory C10–C40 w matrycach stałych, przeszedł w CEN ankietę publiczną (etap 40.60, zamknięcie ankiety) — opis idzie za obowiązującym wydaniem z 2004 r.

ZAKRES (rozdz. 1). Ilościowe oznaczanie zawartości olejów mineralnych (węglowodorów) w próbkach gleby w stanie wilgotnym, w jakim pobrano je w terenie, metodą chromatografii gazowej — dla zawartości od 100 mg/kg do 10 000 mg/kg suchej masy, z możliwością dostosowania do niższych granic wykrywalności. Metoda obejmuje wszystkie węglowodory o temperaturach wrzenia od 175 °C do 525 °C: n-alkany od C10H22 do C40H82, izoalkany, cykloalkany, alkilobenzeny, alkilonaftaleny i wielopierścieniowe związki aromatyczne, o ile nie zatrzymują się na kolumnie w czasie oczyszczania. Nie służy do oznaczania węglowodorów poniżej C10 pochodzących z benzyn. Z obrazu chromatogramu i temperatur wrzenia n-alkanów (załącznik B) można odczytać przybliżony zakres wrzenia oleju i jakościowe informacje o zanieczyszczeniu.

CO MIERZY WYNIK (3.1, rozdz. 4). Zawartość węglowodorów to suma związków ekstrahowanych mieszaniną aceton/n-heptan (2 + 1), niezatrzymywanych na Florisilu i chromatografowanych na niepolarnej kolumnie kapilarnej z czasami retencji między n-dekanem a n-tetrakontanem — głównie długołańcuchowe lub rozgałęzione węglowodory alifatyczne, alicykliczne, niższe wielopierścieniowe albo alkilopodstawione aromatyczne. Zakłócać mogą związki niepolarne i słabo polarne (np. węglowodory halogenowane) oraz duże zawartości związków polarnych.

PRZEBIEG (rozdz. 8–9). Próbki szczelnie zamknięte przechowuje się w ciemności w około 4 °C i ekstrahuje w ciągu tygodnia, inaczej — w −18 °C lub niżej. Około 20 g zhomogenizowanej próbki zalewa się (40 ± 1) ml acetonu, a po krótkim wstrząśnięciu dodaje (20 ± 0,1) ml roztworu wzorców okna retencji w n-heptanie i ekstrahuje 1 h wytrząsaniem albo ultradźwiękami. Warstwę organiczną dwukrotnie przemywa się 100 ml wody, by usunąć aceton (w ekstrakcie ma go zostać poniżej 0,1 %), osusza siarczanem sodu i 10 ml przepuszcza przez świeżo przygotowaną kolumnę z 2 g Florisilu i 2 g siarczanu sodu, zbierając cały eluat. Układ GC musi rozdzielać n-alkany do linii podstawowej przy odpowiedzi C40 co najmniej 0,8 odpowiedzi C20; trzy nastrzyki roztworu kontrolnego — RSD najwyżej 5 %; kalibracja zewnętrzna co najmniej 5 roztworami mieszaniny dwóch olejów mineralnych z poprawką na upływ fazy; w każdej serii roztwór kontrolny w granicach ± 10 % wartości odniesienia. Całkuje się całkowitą powierzchnię między pikami C10 i C40, a wynik w mg/kg suchej masy zaokrągla do dwóch cyfr znaczących. Ślepa próba większa niż 10 % najniższej wartości będącej przedmiotem badania wymaga sprawdzenia wszystkich etapów.

PRZEPISY. Rozporządzenie Ministra Środowiska z 1.09.2016 r. w sprawie sposobu prowadzenia oceny zanieczyszczenia powierzchni ziemi (Dz.U. 2016 poz. 1395) nie ustala wartości dla „C10–C40”: substancją powodującą ryzyko jest suma węglowodorów C12–C35, składników frakcji oleju (alifatycznych, naftenowych i aromatycznych, z WWA). Dopuszczalne zawartości w glebie według załącznika nr 1 w brzmieniu stosowanym od 15.05.2025 (Dz.U. 2024 poz. 1657): grupa I — 30, grupa II — 50, grupa III — 300, grupa IV — 3 000 mg/kg suchej masy. Metodyką referencyjną jest GC z detektorem FID albo MS — procedura badawcza na podstawie PN-ISO 16703 (zał. nr 3 pkt 4), czyli polskiej wersji wycofanej w 2011 r. na rzecz PN-EN ISO 16703:2011, która wprowadza ten sam tekst ISO 16703:2004.

CZEGO TU NIE PODAJEMY. Przykładowych warunków chromatograficznych (załącznik A), temperatur wrzenia n-alkanów (załącznik B), danych precyzji (załącznik C) ani kryterium odzysku przy sprawdzaniu Florisilu stearynianem stearylu (9.5.1) — są poza dostępnym tekstem normy.

Zasada metody

Znaną ilość zhomogenizowanej próbki ekstrahuje się acetonem z n-heptanem przez wytrząsanie mechaniczne albo działanie ultradźwięków; warstwę organiczną oddziela się i dwukrotnie przemywa wodą, a związki polarne usuwa adsorpcją na Florisilu. Część oczyszczonego ekstraktu analizuje się kapilarną chromatografią gazową z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym: mierzy się całkowitą powierzchnię pików w zakresie wyznaczonym przez n-dekan i n-tetrakontan i przelicza ją wobec wzorca zewnętrznego — mieszaniny równych ilości dwóch różnych olejów mineralnych (rozdz. 5).

Zamiast n-heptanu można użyć innego rozpuszczalnika niepolarnego (np. eteru naftowego, cykloheksanu, n-heksanu), jeśli wykaże się jego przydatność do ekstrakcji węglowodorów z gleby (rozdz. 5).

Zastosowania

• Zawartość węglowodorów (olejów mineralnych) C10–C40 w wilgotnej glebie — od 100 do 10 000 mg/kg suchej masy, z możliwością obniżenia granicy wykrywalności (rozdz. 1)
• Przybliżony zakres temperatur wrzenia i jakościowa informacja o rodzaju zanieczyszczenia z obrazu chromatogramu (rozdz. 1, załącznik B)
• Ocena zanieczyszczenia powierzchni ziemi — metodyka referencyjna dla sumy węglowodorów C12–C35, składników frakcji oleju (Dz.U. 2016 poz. 1395, zał. nr 3 pkt 4)
• Poza zakresem: węglowodory poniżej C10 pochodzące z benzyn (rozdz. 1)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 16703:2011

Tytuł (PL)

Jakość gleby — Oznaczanie zawartości węglowodorów w zakresie od C10 do C40 metodą chromatografii gazowej

Title (EN)

Soil quality — Determination of content of hydrocarbon in the range C10 to C40 by gas chromatography

Procedura krok po kroku

1. Pobranie i przechowanie próbki

   Pobranie według ISO 10381-1; próbki szczelnie zamknięte, w ciemności, w około 4 °C, ekstrakcja w ciągu tygodnia — inaczej przechowanie w −18 °C lub niżej; przed analizą homogenizacja (rozdz. 8).

2. Ekstrakcja

   Około 20 g próbki wilgotnej albo przygotowanej według ISO 14507, (40 ± 1) ml acetonu, krótkie wstrząśnięcie ręczne, (20 ± 0,1) ml roztworu wzorców okna retencji; ekstrakcja przez 1 h wytrząsaniem mechanicznym albo ultradźwiękami; gdy to uzasadnione, porcja 5–30 g (9.3).

3. Usunięcie acetonu

   Ciecz znad osadu do rozdzielacza; warstwę organiczną dwukrotnie przemyć 100 ml wody, wytrząsając po 5 min, zebrać do probówki i osuszyć siarczanem sodu (9.3).

4. Oczyszczanie na Florisilu

   10 ml ekstraktu na świeżo przygotowaną kolumnę z 2 g Florisilu i 2 g siarczanu sodu, bez wcześniejszego przemywania rozpuszczalnikiem; zebrać cały eluat; piki WWA na chromatogramie odnotowuje się w sprawozdaniu (9.1, 9.3).

5. Ślepa próba

   Z każdą serią próbek ten sam przebieg bez próbki; wartość większa niż 10 % najniższej wartości będącej przedmiotem badania oznacza sprawdzenie wszystkich etapów (9.2).

6. Sprawdzenie układu i kalibracja

   Rozdzielenie n-alkanów do linii podstawowej, odpowiedź C40 co najmniej 0,8 odpowiedzi C20; trzy nastrzyki roztworu kontrolnego — RSD najwyżej 5 %; co najmniej 5 roztworów kalibracyjnych z poprawką na upływ fazy; w każdej serii roztwór kontrolny w granicach ± 10 % (9.4.1–9.4.4).

7. Całkowanie i wynik

   Całkowita powierzchnia między pikami C10 i C40, a C40 osobno do kontroli odzysku; zawartość w mg/kg suchej masy według wzoru (1), zaokrąglona do dwóch cyfr znaczących; piki przed C10 albo podniesiona linia podstawowa po C40 odnotowuje się w sprawozdaniu (9.4.5–9.4.7).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Norma nie podaje osobnego ostrzeżenia BHP; przy wirowaniu wymaga środków bezpieczeństwa, zwłaszcza ze względu na palne rozpuszczalniki (9.3, uwaga)

Najczęstsze pytania