🔬 Selen w wodzie (ICP-OES)

Fizykochemia PN-EN ISO 11885

Przegląd

STATUS (stan na 03.11.2026). PN-EN ISO 11885:2009 — wersja angielska (tytuł polski w katalogu PKN), opublikowana 23.07.2009, wprowadza EN ISO 11885:2009 i ISO 11885:2007 [IDT]; zastąpiła PN-EN ISO 11885:2001 (wersję polską). Karta PKN nie ma adnotacji o wycofaniu. ISO 11885:2007 (wydanie drugie) ma w katalogu ISO etap „potwierdzona po przeglądzie” (90.93). Opis jest zgodny z opisem tej samej normy w metodzie „Metale w wodzie — ICP-OES”.

ZAKRES (rozdz. 1). Metoda oznaczania pierwiastków rozpuszczonych, związanych z cząstkami i ich zawartości ogólnej w różnych rodzajach wód (np. podziemnych, powierzchniowych, surowych, pitnych i w ściekach) dla 35 pierwiastków — selen jest jednym z nich; rtęci norma nie obejmuje. Z uwzględnieniem zakłóceń te same pierwiastki można oznaczać w roztworach po mineralizacji wody, osadów ściekowych i osadów dennych (np. według ISO 15587-1 albo ISO 15587-2). Metoda nadaje się do ścieków o zawartości zawiesiny poniżej 2 g/l; rozszerzenie na inne matryce wymaga wykazania przez użytkownika, że dodatkowe zakłócenia uwzględniono i skorygowano.

ZASADA (rozdz. 4). Podstawą metody jest pomiar emisji światła techniką spektroskopii optycznej. Próbkę rozpyla się, a powstały aerozol trafia do palnika plazmowego, gdzie zachodzi wzbudzenie; plazma wzbudzana indukcyjnie prądem wysokiej częstotliwości daje charakterystyczne widma emisyjne, które rozszczepia spektrometr siatkowy, a natężenie linii mierzy detektor (detektory). Sygnały przetwarza i steruje pomiarem system komputerowy; zmienny udział tła przy oznaczaniu pierwiastków śladowych kompensuje się odpowiednią techniką korekcji tła.

LINIA SELENU (rozdz. 5, tablica 1). Zalecane długości fali, osiągalne granice oznaczalności dla obserwacji radialnej i osiowej plazmy oraz najważniejsze zakłócenia spektralne podaje tablica 1 normy — wartości z badania międzylaboratoryjnego (zał. B); rzeczywiste granice zależą od aparatu, detektora, układu wprowadzania próbki i matrycy. Wiersz selenu jest poza dostępnym tekstem normy. Dla porównania: metoda EPA 200.7 (rew. 4.4, tablica 1) podaje dla selenu linię 196,090 nm i oszacowaną granicę wykrywalności aparatu 75 µg/l.

GRANICE WYKRYWALNOŚCI I OZNACZALNOŚCI (p. 3.10–3.11). Granica wykrywalności to 3 s₀, a granica oznaczalności — 3 granice wykrywalności (9 s₀), gdzie s₀ to odchylenie standardowe wyników co najmniej 3 pomiarów roztworu ślepej próby odczynnikowej.

PRZEPISY. Woda do spożycia: wartość parametryczna selenu 20 µg/l, a 30 µg/l w regionach, w których warunki geologiczne mogą powodować wysoką zawartość selenu w wodach podziemnych (Dz.U. 2026 poz. 748, zał. nr 1 cz. B lp. 28); metoda musi mieć granicę oznaczalności nie większą niż 30 % wartości parametrycznej, a niepewność pomiaru nie większą niż 40 % (zał. nr 4 cz. B). Rozporządzenie obowiązuje od 24.06.2026; poprzednie (Dz.U. 2017 poz. 2294) podawało 10 µg/l. Ścieki: najwyższa dopuszczalna wartość selenu w ściekach przemysłowych wynosi 1 mg Se/l (Dz.U. 2019 poz. 1311, zał. nr 4 tabela II lp. 34), a metodykami referencyjnymi selenu są absorpcyjna spektrometria atomowa z atomizacją bezpłomieniową (PN-EN ISO 15586), ICP-OES (PN-EN ISO 11885) i ICP-MS (PN-EN ISO 17294-2) — ICP-OES jest szczególnie zalecana przy oznaczaniu w jednej próbce większej liczby pierwiastków (zał. nr 12 lp. 51 i objaśnienie 4).

CZEGO TU NIE PODAJEMY. Publicznie dostępny tekst normy obejmuje rozdz. 1–5 (do początku tablicy 1, bez wiersza selenu). Zakłócenia (rozdz. 6), odczynniki (rozdz. 7), aparatura (rozdz. 8), pobieranie i utrwalanie próbek (rozdz. 9), procedura (rozdz. 10), wyrażanie wyników (rozdz. 11), specjalne metody mineralizacji (zał. A) i dane precyzji (zał. B) są poza nim — dlatego nie podajemy objętości, stężeń roztworów, warunków mineralizacji ani częstości kontroli. Technika generowania wodorków nie jest częścią tej normy.

Zasada metody

Selen oznacza się przez pomiar natężenia jego linii emisyjnych w widmie plazmy wzbudzanej indukcyjnie prądem wysokiej częstotliwości. Próbkę rozpyla się, aerozol trafia do palnika plazmowego, a widmo rozszczepia spektrometr siatkowy i mierzy detektor (detektory) z korekcją tła. Stężenie wyznacza się z kalibracji roztworami wzorcowymi; osiągalna granica oznaczalności zależy od wybranej linii i od obserwacji plazmy (radialnej albo osiowej) według tablicy 1 normy.

Zastosowania

• Woda przeznaczona do spożycia przez ludzi — wartość parametryczna 20 µg/l, w regionach o geologicznie wysokiej zawartości selenu w wodach podziemnych 30 µg/l (Dz.U. 2026 poz. 748, zał. nr 1 cz. B lp. 28)
• Ścieki — jedna z trzech metodyk referencyjnych selenu (Dz.U. 2019 poz. 1311, zał. nr 12 lp. 51)
• Wody podziemne, powierzchniowe i surowe — selen rozpuszczony, związany z cząstkami i ogólny (rozdz. 1)
• Roztwory po mineralizacji wody, osadów ściekowych i osadów dennych (np. ISO 15587-1, ISO 15587-2)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 11885:2009

Tytuł (PL)

Jakość wody — Oznaczanie wybranych pierwiastków metodą optycznej spektrometrii emisyjnej z plazmą wzbudzoną indukcyjnie (ICP-OES)

Title (EN)

Water quality — Determination of selected elements by inductively coupled plasma optical emission spectrometry (ICP-OES)

Procedura krok po kroku

1. Pobranie i utrwalenie próbki

   Według ISO 5667-1 i ISO 5667-3 (powołania normatywne) oraz rozdziału 9 normy, który jest poza dostępnym tekstem.

2. Wybór formy

   Selen rozpuszczony, związany z cząstkami albo ogólny; zawartość ogólna — oznaczenie w próbce niesączonej po mineralizacji albo suma frakcji rozpuszczonej i związanej z cząstkami (p. 3.26).

3. Mineralizacja — gdy potrzebna

   Np. według ISO 15587-1 (woda królewska) albo ISO 15587-2 (kwas azotowy); specjalne metody mineralizacji — informacyjny załącznik A (poza dostępnym tekstem).

4. Wybór linii i ustawienie aparatu

   Linię selenu i zakłócenia spektralne dobierz według tablicy 1 normy; tryb obserwacji plazmy (radialny albo osiowy) wpływa na osiągalną granicę oznaczalności.

5. Kalibracja

   Roztwory kalibracyjne i ślepa próba kalibracyjna; poprawność kalibracji sprawdza się niezależnie przygotowanym roztworem sprawdzającym, a dryft aparatu — roztworem do kontroli aparatu (p. 3.4–3.8).

6. Pomiar

   Nebulizacja roztworu próbki, wzbudzenie w plazmie, pomiar natężenia linii selenu z korekcją tła (rozdz. 4).

7. Granice wykrywalności i oznaczalności

   Z odchylenia standardowego s₀ wyników co najmniej 3 pomiarów ślepej próby odczynnikowej: granica wykrywalności 3 s₀, granica oznaczalności 9 s₀ (p. 3.10–3.11).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Norma zastrzega, że badania mają wykonywać odpowiednio przeszkoleni pracownicy, a zasady bezpieczeństwa i zgodność z przepisami krajowymi ustala użytkownik
• Z kwasami do mineralizacji i roztworami pierwiastków toksycznych postępuje się według kart charakterystyki

Najczęstsze pytania