🌿 Pomiar radonu w budynkach

Środowisko PN-EN ISO 11665

Przegląd

STATUS (stan na 02.11.2026). Normy ISO 11665-4 NIE wprowadzono do zbioru Polskich Norm: wyszukiwarka PKN dla „11665” zwraca 12 pozycji — PN-EN ISO 11665 części 1, 2, 3, 5, 6, 7 i 11 — a części 4 i 8 wśród nich nie ma; zapytania „ISO 11665-4” i „ISO 11665-8” nie zwracają nic (odczyt 02.11.2026). Polski tytuł normy jest tłumaczeniem roboczym. Opis oparto na ISO 11665-4:2021, wydaniu trzecim (marzec 2021 r.) — drobnej nowelizacji wydania drugiego, ISO 11665-4:2020 (styczeń 2020 r.), w której zmieniono wprowadzenie i bibliografię.

ZAKRES (rozdz. 1). Techniki całkującego pomiaru radonu-222 z próbkowaniem pasywnym: wskazówki do wyznaczania średniego stężenia aktywności radonu-222 w powietrzu z łatwych i tanich pomiarów pasywnych oraz warunki stosowania czujników. Próbki pobiera się bez przerwy przez okres od kilku dni do roku; metoda dotyczy stężeń aktywności większych niż 5 Bq/m³.

RADON W POMIESZCZENIACH (wprowadzenie). Izotopy radonu 222, 219 i 220 (toron) powstają z rozpadu izotopów radu z szeregów uranu-238, uranu-235 i toru-232 obecnych w skorupie ziemskiej. Skutki zdrowotne wywołują stałe, promieniotwórcze produkty rozpadu (polon, bizmut, ołów), które wdychane osadzają się w drzewie oskrzelowym. Według UNSCEAR radon odpowiada za około 52 % średniego narażenia na promieniowanie naturalne (radon-222 — 48 %, radon-220 — 4 %), dlatego norma dotyczy wyłącznie radonu-222. W budynkach głównym źródłem jest gaz glebowy, który wnika dyfuzją i konwekcją; stężenie zależy od podłoża, konstrukcji budynku, wyposażenia (kominy, wentylacja), parametrów środowiska i trybu życia mieszkańców. Według WHO radon jest jedną z głównych przyczyn raka płuc — w wielu krajach drugą po paleniu tytoniu — i odpowiada za 3–14 % zachorowań na raka płuc w danym kraju, zależnie od średniego stężenia radonu i rozpowszechnienia palenia (WHO: komunikat z 21.09.2009, nota „Radon and health” z 25.01.2023). WHO zaleca krajowy poziom odniesienia 100 Bq/m³, a gdzie to niemożliwe — nie wyższy niż 300 Bq/m³; w UE poziomy odniesienia dla średniorocznego stężenia nie mogą przekraczać 300 Bq/m³.

ZASADA I CZUJNIKI (rozdz. 4–5, 7). Powietrze dociera do czujnika bez przerwy — przez swobodną konwekcję i dyfuzję (konfiguracja otwarta) albo przez filtr do komory akumulacyjnej (konfiguracja zamknięta). Czujnik gromadzi wielkość fizyczną: „ślady utajone” w polimerze detektora śladów jądrowych (załącznik A), ładunki w detektorze krzemowym, rozładowanie elektretu (załącznik B) albo atomy radonu zaadsorbowane na węglu aktywnym, mierzone spektrometrią gamma produktów rozpadu ²¹⁴Pb i ²¹⁴Bi (załącznik C). W konfiguracji zamkniętej czujnik rejestruje cząstki alfa radonu; w otwartej — także produktów rozpadu przy jego powierzchni i innych emiterów alfa z badanej atmosfery. Wynikiem pomiaru całkującego jest ekspozycja czujnika na radon w czasie próbkowania; średnie stężenie to ekspozycja podzielona przez czas, a analiza może wymagać prac laboratoryjnych.

POBÓR (rozdz. 6). W pomieszczeniu czujnik umieszcza się w zwykle zajmowanej strefie, 1–2 m nad podłogą („strefa oddychania”), z co najmniej 20 cm wolnej przestrzeni wokół (wpływ toronu ze ścian), z dala od źródeł ciepła, przejść, drzwi, okien, ścian i wentylacji, zabezpieczony przed naruszeniem. Zapisuje się datę i godzinę instalacji i zdjęcia. Przykładowe czasy (tablica 1): detektor śladowy — od tygodnia do kilku miesięcy, elektret — od kilku dni do kilku miesięcy, węgiel aktywny — kilka dni. Pełny tydzień obejmuje zmienność stężeń między dniami; aby zbliżyć się do średniej rocznej i jej nie zaniżyć, zaleca się pomiar co najmniej dwumiesięczny (ISO 11665-8). Trzeba unikać nasycenia czujnika.

KALIBRACJA I WYNIK (rozdz. 8). Układ pomiarowy kalibruje się co najmniej raz w roku według ISO 11665-1, w atmosferze odniesienia z radonem-222, której stężenie jest spójne z pierwotnym wzorcem gazowym radonu-222; zaleca się też wewnętrzne badania ślepe i badania biegłości albo porównania międzylaboratoryjne. Średnie stężenie aktywności C = (µ − µ₀) · ω, gdzie µ₀ to tło, a ω — współczynnik związany ze współczynnikiem kalibracji i czasem próbkowania; niepewność według GUM, próg decyzyjny i granicę wykrywalności według ISO 11929.

PRZEPISY. Prawo atomowe (tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 1): poziom odniesienia dla średniorocznego stężenia radonu w miejscach pracy wewnątrz pomieszczeń i w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi — 300 Bq/m³ (art. 23b); średnioroczne stężenie szacuje się z pomiarów trwających co najmniej miesiąc (art. 3 pkt 47a). Pomiar zapewnia kierownik jednostki w miejscach pracy na parterze lub w piwnicy na terenach wskazanych rozporządzeniem ministra zdrowia, pod ziemią oraz przy uzdatnianiu wód podziemnych na takich terenach (art. 23c). Zbywca albo wynajmujący budynek, lokal lub pomieszczenie przekazuje na żądanie informację o średniorocznym stężeniu radonu; pomiary do niej prowadzą laboratoria akredytowane w tym zakresie, które o przekroczeniach informują państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego (art. 23d).

CZEGO TU NIE PODAJEMY. Załączniki A–C z przebiegiem każdej metody (obróbka detektorów śladowych, pomiar napięcia elektretu, spektrometria węgla aktywnego), wielkości wpływające dla poszczególnych metod i sposób wyznaczania współczynnika ω są poza dostępnym tekstem — nie podajemy temperatur, czasów obróbki ani granic wykrywalności, a roztwór do trawienia detektorów śladowych w wykazie odczynników podajemy według przeglądu IAEA (2013), nie według normy. Z ISO 11665-8 korzystamy tylko w zakresie, w jakim powołuje ją część 4.

Zasada metody

Czujnik — np. detektor śladów jądrowych, elektret albo węgiel aktywny — eksponuje się bez przerwy w badanej atmosferze: powietrze dociera do niego przez swobodną konwekcję i dyfuzję (konfiguracja otwarta) albo przez filtr do komory akumulacyjnej (konfiguracja zamknięta). W czasie ekspozycji czujnik gromadzi wielkość fizyczną — ślady, spadek potencjału elektretu albo atomy radonu — którą po zakończeniu mierzy się, zwykle w laboratorium.

Średnie stężenie aktywności radonu-222 to ekspozycja czujnika podzielona przez czas próbkowania, przeliczona współczynnikiem kalibracji wyznaczonym w atmosferze odniesienia (rozdz. 4, 8).

Zastosowania

• Średnie stężenie aktywności radonu-222 w powietrzu w pomieszczeniach i na zewnątrz — próbkowanie od kilku dni do roku, stężenia powyżej 5 Bq/m³ (rozdz. 1, tablica 1)
• Szacowanie średniorocznego stężenia radonu w budynkach — pomiar co najmniej dwumiesięczny (6.3.3, ISO 11665-8)
• Pomiary w miejscach pracy objętych obowiązkiem z art. 23c Prawa atomowego: parter i piwnice na wskazanych terenach, prace pod ziemią, uzdatnianie wód podziemnych
• Informacja o średniorocznym stężeniu radonu przy zbyciu albo najmie budynku, lokalu lub pomieszczenia — pomiary laboratorium akredytowanego (Prawo atomowe, art. 23d)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

ISO 11665-4:2021

Tytuł (PL)

Pomiary promieniotwórczości w środowisku — Powietrze: radon-222 — Część 4: Metoda pomiaru całkującego do wyznaczania średniego stężenia promieniotwórczego z próbkowaniem pasywnym i analizą odroczoną (tłumaczenie robocze — normy nie wprowadzono do PN)

Title (EN)

Measurement of radioactivity in the environment — Air: radon-222 — Part 4: Integrated measurement method for determining average activity concentration using passive sampling and delayed analysis

Procedura krok po kroku

1. Wybór metody i czasu

   Czujnik i czas dobiera się do celu pomiaru, spodziewanej aktywności i właściwości czujnika (tablica 1): detektor śladowy — od tygodnia do kilku miesięcy, elektret — od kilku dni do kilku miesięcy, węgiel aktywny — kilka dni; do średniej rocznej co najmniej dwa miesiące (6.3.3).

2. Rozmieszczenie

   W zwykle zajmowanej strefie, 1–2 m nad podłogą, z co najmniej 20 cm wolnej przestrzeni wokół, z dala od źródeł ciepła, przejść, drzwi, okien, ścian i wentylacji; czujnik zabezpieczony przed naruszeniem (6.3.2).

3. Ekspozycja

   Bez przerwy; zapis daty i godziny instalacji i zdjęcia czujnika; uwaga na nasycenie czujnika (6.3.3).

4. Analiza

   Pomiar zgromadzonej wielkości według załącznika właściwego dla metody (A, B albo C), z uwzględnieniem wielkości wpływających i zaleceń producenta czujnika (8.1–8.2).

5. Obliczenie

   C = (µ − µ₀) · ω: wielkość zmierzona minus tło, razy współczynnik związany ze współczynnikiem kalibracji i czasem próbkowania; niepewność według GUM, próg decyzyjny i granica wykrywalności według ISO 11929 (8.4–8.6).

6. Kalibracja i kontrola

   Co najmniej raz w roku w atmosferze odniesienia spójnej z pierwotnym wzorcem radonu-222; wewnętrzne badania ślepe oraz badania biegłości albo porównania międzylaboratoryjne (8.3).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• W dostępnym tekście norma nie podaje ostrzeżeń BHP
• Roztwór wodorotlenku sodu do trawienia jest żrący — powoduje poważne oparzenia skóry oraz uszkodzenia oczu (H314, klasyfikacja zharmonizowana według rozporządzenia (WE) nr 1272/2008)

Najczęstsze pytania