🌫️ Stężenie pyłu PM10 / PM2.5 w powietrzu

Środowisko PN-EN 12341

Przegląd

STATUS (stan na 06.11.2026). PN-EN 12341:2024-01 — wersja angielska, opublikowana 29.01.2024, wprowadza EN 12341:2023 [IDT]; zastąpiła PN-EN 12341:2014-07 (wersję angielską), wycofaną tego samego dnia. Karta PKN nie ma adnotacji o wycofaniu — norma aktualna. EN 12341:2023 zastąpiła EN 12341:2014; zmiany techniczne wymienia załącznik I normy. Polskie rozporządzenie o ocenie poziomów substancji w powietrzu powołuje nadal wydanie PN-EN 12341:2014-07, a nowa dyrektywa UE o jakości powietrza — EN 12341:2023 (szczegóły niżej).

ZAKRES (rozdz. 1). Norma podaje standardową metodę oznaczania stężenia masowego frakcji PM10 albo PM2,5 pyłu zawieszonego w powietrzu atmosferycznym przez pobranie pyłu na filtry i ich zważenie. Pomiary wykonuje się poborami z głowicami według załącznika A, przy przepływie nominalnym 2,3 m³/h i nominalnym czasie poboru 24 h, na obszarach wiejskich, w tle miejskim, przy ruchu drogowym i pod wpływem źródeł przemysłowych. Wynik podaje się w µg/m³, a objętość powietrza odnosi do warunków otoczenia przy wlocie w czasie poboru. Zakres stosowania dla pomiarów 24-godzinnych: od około 1 µg/m³ (granica wykrywalności wyrażona jako niepewność) do 150 µg/m³ dla PM10 i 120 µg/m³ dla PM2,5; uwaga normy dopuszcza rozszerzenie do około 200 µg/m³ przy odpowiednich filtrach. Norma dotyczy przede wszystkim poborników sekwencyjnych ze zmieniaczem filtrów, ale nie wyklucza poborników jednofiltrowych.

DEFINICJA (p. 3.1.16). PMx to pył zawieszony na tyle drobny, że przechodzi przez wlot selekcyjny o 50-procentowej skuteczności odcięcia przy średnicy aerodynamicznej x µm — wielkość mierzona jest więc określona umownie konstrukcją wlotu i warunkami pracy, bo nie ma materiałów odniesienia dla PM10 ani PM2,5 (wprowadzenie normy).

ZASADA (p. 4.1). Powietrze przechodzi przez wlot selekcyjny ze znanym, stałym przepływem, a frakcja pyłu zbiera się na filtrze przez nominalnie 24 h. Masę pyłu wyznacza się, ważąc filtr przed i po poborze w ustalonych, stałych warunkach. Na wynik wpływają: konstrukcja wlotu, przepływ, osadzanie się pyłu w przewodach między wlotem a filtrem, ulatnianie się wody i składników półlotnych między poborem a ważeniem oraz zmiany masy filtra (woda, związki półlotne, wypór, elektryczność statyczna) — norma podaje wymagania, które ograniczają te wpływy.

KONTROLA JAKOŚCI (p. 4.2). Przy każdym pomiarze: postępowanie z filtrami i ich kondycjonowanie, warunki w pomieszczeniu wagowym, sprawdzenie wagi i filtry ślepe (rozdz. 6 — ślepe pomieszczenia wagowego i ślepe polowe). Rzadziej: wzorcowanie przepływu i wagi, czyszczenie wlotu i próba szczelności układu (rozdz. 7). Niepewność pomiaru szacuje się według rozdz. 9 (koncepcja GUM).

POBORNIKI (p. 5.1.1). Nowo kupowany pobornik referencyjny ma w pełni spełniać obecne wydanie. Badanie typu wykonuje jednostka kompetentna na dwóch poborach tego samego modelu w laboratorium i w terenie, zatwierdzenie typu wydaje właściwy organ państwa członkowskiego, a sprawozdanie z badania typu ma być publicznie dostępne. Starsze pobory, także opisane w załączniku B wydania 2014, można nadal stosować do monitoringu i bieżącej kontroli jakości, jeśli doliczy się do ich niepewności uzasadniony dodatek.

PRZEPISY. W Polsce poziomy dopuszczalne dla zdrowia ludzi: PM10 — 50 µg/m³ dla 24 godzin (dopuszczalne przekroczenia 35 razy w roku) i 40 µg/m³ dla roku; PM2,5 — 20 µg/m³ dla roku od 2020 r. (faza II; wcześniej 25 µg/m³) — Dz.U. 2021 poz. 845, zał. nr 1 lp. 6–7. Metodyką referencyjną w rozporządzeniu o ocenie poziomów substancji jest nadal PN-EN 12341:2014-07 (Dz.U. 2024 poz. 870, zał. nr 7 tab. 1 lp. 7). Nowa dyrektywa (UE) 2024/2881 o jakości powietrza powołuje jako metodę referencyjną EN 12341:2023, uchyla dyrektywę 2008/50/WE ze skutkiem od 12 grudnia 2026 r., a państwa wdrażają ją do 11 grudnia 2026 r.

CZEGO TU NIE PODAJEMY. Warunków w pomieszczeniu wagowym, czasu kondycjonowania filtrów, wymagań dla wagi i materiału filtrów, tolerancji przepływu ani wymiarów wlotów — są w rozdz. 5.1.5–7 i załącznikach normy, poza dostępnym tekstem. Zmian wydania 2023 względem 2014 (wylicza je załącznik I).

Zasada metody

Powietrze atmosferyczne przepływa przez wlot selekcyjny (według załącznika A normy) ze stałym przepływem nominalnym 2,3 m³/h; frakcja PM10 albo PM2,5 — pył przechodzący przez wlot o 50-procentowej skuteczności odcięcia przy średnicy aerodynamicznej 10 albo 2,5 µm — zbiera się na filtrze przez nominalnie 24 h. Filtr waży się przed i po poborze w ustalonych, stałych warunkach; przyrost masy podzielony przez objętość powietrza w warunkach otoczenia przy wlocie daje stężenie w µg/m³.

Zastosowania

• Oznaczanie stężenia PM10 albo PM2,5 w powietrzu atmosferycznym — obszary wiejskie, tło miejskie, stanowiska przy ruchu drogowym i pod wpływem źródeł przemysłowych (rozdz. 1)
• Ocena zgodności z poziomami dopuszczalnymi: PM10 50 µg/m³ dla doby i 40 µg/m³ dla roku, PM2,5 20 µg/m³ dla roku (Dz.U. 2021 poz. 845)
• Metodyka referencyjna oceny poziomów pyłu zawieszonego (Dz.U. 2024 poz. 870, zał. nr 7 — wydanie 2014; dyrektywa (UE) 2024/2881 — wydanie 2023)
• Pobór pyłu do dalszych oznaczeń: metali ciężkich i WWA (EN 14902, EN 15549) oraz składników PM2,5 (EN 16909, EN 16913) — wprowadzenie normy
• Wykazywanie równoważności metod kandydujących, w tym automatycznych, według EN 16450 (rozdz. 1, uwaga 2)
• Badanie typu poborników przez jednostkę kompetentną (p. 5.1.1)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 12341:2024-01

Tytuł (PL)

Powietrze atmosferyczne — Standardowa grawimetryczna metoda pomiarowa oznaczania stężeń masowych frakcji PM10 lub PM2,5 pyłu zawieszonego

Title (EN)

Ambient air — Standard gravimetric measurement method for the determination of the PM10 or PM2,5 mass concentration of suspended particulate matter

Procedura krok po kroku

1. Kondycjonowanie i ważenie filtrów przed poborem

   Kondycjonować i ważyć czyste filtry w pomieszczeniu wagowym według p. 6.3 normy.

2. Załadunek kaset

   Załadować filtry do kaset pobornika (p. 6.4.1).

3. Pobór

   Pobierać powietrze przez wlot selekcyjny ze stałym przepływem nominalnym 2,3 m³/h przez nominalnie 24 h na każdy filtr (rozdz. 1, p. 4.1, 6.4.2).

4. Przechowywanie i transport

   Przechowywać i przewozić filtry według p. 6.4.3, ograniczając utratę wody i składników półlotnych (p. 4.1).

5. Kondycjonowanie i ważenie po poborze

   Kondycjonować i ważyć filtry z pyłem według p. 6.5 i procedur pomieszczenia wagowego (p. 6.6).

6. Filtry ślepe

   Prowadzić filtry ślepe pomieszczenia wagowego i ślepe polowe (p. 6.7).

7. Obliczenie

   Stężenie = masa pyłu (różnica mas filtra po i przed poborem) podzielona przez objętość powietrza w warunkach otoczenia przy wlocie; wynik w µg/m³ (rozdz. 1, rozdz. 8).

8. Bieżąca kontrola jakości

   Sprawdzać i wzorcować czujniki, przepływ i wagę, czyścić wlot, wykonywać próbę szczelności i sprawdzać zegar pobornika (rozdz. 7).

9. Niepewność

   Oszacować niepewność według rozdz. 9 i porównać z celami jakości danych.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Norma nie zawiera wymagań BHP; zasady pracy przy stacji pomiarowej i w pomieszczeniu wagowym ustala laboratorium na podstawie oceny ryzyka

Najczęstsze pytania