⛽ Prężność par benzyny (ASVP, DVPE)

Petrochemia PN-EN 13016-1

Przegląd

STATUS (stan na 02.11.2026). PN-EN 13016-1:2024-11 — wersja polska, opublikowana 14.01.2026, wprowadza EN 13016-1:2024 [IDT]; zastąpiła PN-EN 13016-1:2018-05 (wersje polska i angielska). Karta PKN nie ma adnotacji o wycofaniu — norma aktualna. Zmiany EN 13016-1:2024 wobec wydania 2018 (przedmowa): uaktualnione ostrzeżenie dotyczące bezpieczeństwa, p. 15.1 uzupełniony o szczegóły dla pojemników na próbki 250 ml i 1 000 ml, zmieniony tekst p. 15.2 i 15.3 oraz nowy załącznik C z precyzją dla pojemników 1 000 ml. Seria EN 13016 obejmuje też część 2 (prężność bezwzględna w temperaturze od 40 °C do 100 °C) i część 3 (metoda potrójnego rozprężania); część 1 opracowano na podstawie i równolegle z IP 394 i ASTM D5191. Metoda Reida (ISO 3007) to inna metoda oznaczania prężności par i ten opis jej nie dotyczy.

ZAKRES (rozdz. 1). Oznaczanie prężności par nasyconych powietrzem (ASVP; całkowitej prężności par) wywieranej w próżni przez lotne przetwory naftowe o małej lepkości, komponenty, mieszaniny z etanolem do 85 % (V/V) i surowce zawierające powietrze; z ASVP oblicza się równoważnik prężności par suchych (DVPE). Warunki: stosunek par do cieczy 4 : 1 i temperatura badania 37,8 °C. Aparatura nie jest w czasie badania zwilżana wodą, więc metoda nadaje się do próbek ze związkami tlenowymi i bez nich; wody rozpuszczonej w próbce nie uwzględnia się. Metoda jest odpowiednia dla próbek nasyconych powietrzem o DVPE od 15,5 kPa do 106,0 kPa — prężność poza tym zakresem można zmierzyć, ale precyzji nie wyznaczono. Norma dotyczy paliw zawierających związki tlenowe do granic dyrektywy Rady 85/536/EWG i mieszanin etanolu z paliwem do 85 % (V/V) etanolu.

DEFINICJE (rozdz. 3). ASVP — ciśnienie obserwowane w próżni, będące sumą prężności cząstkowej przetworu (bez wody nierozpuszczonej) i prężności cząstkowej rozpuszczonego powietrza. DVPE — wartość obliczona ze statystycznego równania korelacyjnego, odpowiadająca prężności par suchych oznaczanej metodą Reida według ASTM D4953.

DLACZEGO SIĘ TO BADA (wprowadzenie). Prężność par jest kryterium klasyfikacji przy bezpiecznym obchodzeniu się z przetworami naftowymi, surowcami i komponentami oraz przy ich przewozie, wiąże się z możliwością niekontrolowanej emisji węglowodorów i dlatego podlega kontroli środowiskowej; jej ograniczenia zapobiegają też kawitacji pomp przy przetłaczaniu. Paliwo o dużej prężności par może zbyt łatwo odparowywać w układzie paliwowym (mniejszy przepływ do silnika, możliwe zatrzymanie przez korek parowy), a o małej — odparowywać zbyt słabo, co utrudnia rozruch, nagrzewanie i przyspieszanie.

JAK PRZEBIEGA BADANIE (rozdz. 4–9). Ochłodzoną, nasyconą powietrzem próbkę o znanej objętości wstrzykuje się do termostatowanej komory próżniowej albo do komory opróżnianej ruchomym tłokiem po wprowadzeniu próbki; objętość komory jest pięciokrotnie większa od wprowadzonej porcji. Po osiągnięciu równowagi cieplnej w 37,8 °C ciśnienie całkowite w komorze — prężność par próbki i ciśnienie cząstkowe rozpuszczonego powietrza — mierzy się czujnikiem ciśnienia, a DVPE oblicza się z równania korelacyjnego (rozdz. 4). Komora mieści od 5 ml do 50 ml cieczy i par (dokładność ≤ 1 %), stosunek par do cieczy ma się mieścić między 3,95 : 1 a 4,05 : 1, a temperaturę utrzymuje się z dokładnością ±0,1 °C; przetwornik ciśnienia ma zakres co najmniej 0–130 kPa, dokładność ≤ 0,8 kPa i rozdzielczość ≤ 0,1 kPa, a pompa próżniowa (jeśli potrzebna) obniża ciśnienie w komorze poniżej 0,01 kPa (rozdz. 6). Do sprawdzania aparatu służą substancje o czystości co najmniej 99 % (m/m): pentan, 2,2-dimetylobutan, 2,3-dimetylobutan, cyklopentan i toluen (rozdz. 5). Próbki pobiera się według EN ISO 3170 bez wypierania wodą, do szczelnego pojemnika o pojemności co najmniej 250 ml, wypełnionego w co najmniej 70 % (V/V) (rozdz. 7). Oznaczenie prężności par wykonuje się jako pierwsze badanie próbki: pojemnik chłodzi się do 0–1 °C, sprawdza wypełnienie (70–80 % (V/V); poniżej 70 % próbkę się odrzuca), a próbkę nasyca powietrzem — pojemnik trzy razy szybko otwiera się i zamyka, energicznie wstrząsa i wstawia z powrotem do chłodzenia na co najmniej 2 min (rozdz. 8). Ciśnienie w opróżnionej komorze przed wprowadzeniem próbki ma być stabilne i nie większe niż 0,1 kPa (9.2).

PRZEPISY. Benzyny silnikowe: prężność par (metoda DVPE) od 45,0 kPa do 60,0 kPa w okresie letnim (1 maja – 30 września), od 45,0 kPa do 90,0 kPa w okresie przejściowym (1 marca – 30 kwietnia i 1–31 października) i od 60,0 kPa do 90,0 kPa w okresie zimowym (1 listopada – koniec lutego); w okresie przejściowym indeks lotności VLI = 10 DVPE + 7 E70 najwyżej 1164 dla benzyn z tlenem do 3,7 % (m/m) i 1150 dla benzyn z tlenem do 2,7 % (m/m) (rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z 26.06.2024 w sprawie wymagań jakościowych dla paliw ciekłych, Dz.U. 2024 poz. 1018, zał. nr 1 i 2 lp. 15 i 19). Rozporządzenie w sprawie metod badania jakości paliw ciekłych (Dz.U. 2024 poz. 1058, zał. cz. I pkt 14) opisuje metodę ASVP — wstrzyknięcie ochłodzonej, nasyconej powietrzem próbki do komory o ciśnieniu nie większym niż 0,1 kPa albo do komory z ruchomym tłokiem i obliczenie DVPE z ASVP — według PN-EN 13016-1, a w pkt 16 podaje wzór na VLI.

CZEGO TU NIE PODAJEMY. Publicznie dostępny tekst normy kończy się na początku kalibracji (10.1.1). Kalibracji i sprawdzania aparatu (rozdz. 10–11), przebiegu pomiaru (rozdz. 12), równania korelacyjnego DVPE (rozdz. 13), zapisu wyniku (rozdz. 14) ani wartości precyzji (rozdz. 15, załączniki A i C) nie podajemy; wartości przyjęte dla substancji do sprawdzania aparatu są w normatywnym załączniku B.

Zasada metody

Ochłodzoną, nasyconą powietrzem próbkę o znanej objętości wstrzykuje się do termostatowanej komory próżniowej albo do komory opróżnianej ruchomym tłokiem po wprowadzeniu próbki; objętość komory jest pięciokrotnie większa od wprowadzonej porcji (stosunek par do cieczy 4 : 1). Po osiągnięciu równowagi cieplnej w temperaturze 37,8 °C czujnikiem ciśnienia mierzy się ciśnienie całkowite w komorze — sumę prężności par próbki i ciśnienia cząstkowego rozpuszczonego powietrza (ASVP).

Zmierzoną prężność całkowitą przelicza się równaniem korelacyjnym na równoważnik prężności par suchych (DVPE) (rozdz. 4), odpowiadający prężności par suchych oznaczanej metodą Reida według ASTM D4953 (def. 3.2).

Zastosowania

• Benzyny silnikowe — prężność par (DVPE) 45,0–60,0 kPa latem, 45,0–90,0 kPa w okresie przejściowym i 60,0–90,0 kPa zimą (Dz.U. 2024 poz. 1018, zał. nr 1 i 2 lp. 15); metoda według Dz.U. 2024 poz. 1058, zał. cz. I pkt 14
• Obliczanie indeksu lotności benzyn VLI = 10 DVPE + 7 E70 (Dz.U. 2024 poz. 1058, zał. cz. I pkt 16)
• Lotne przetwory naftowe o małej lepkości, komponenty i surowce zawierające powietrze (rozdz. 1)
• Paliwa ze związkami tlenowymi i mieszaniny etanolu z paliwem do 85 % (V/V) etanolu (rozdz. 1)
• Klasyfikacja przy bezpiecznym obchodzeniu się z przetworami i ich przewozie; ocena możliwości emisji węglowodorów (wprowadzenie)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 13016-1:2024-11

Tytuł (PL)

Ciekłe przetwory naftowe — Prężność par — Część 1: Oznaczanie prężności par nasyconych powietrzem (ASVP) i obliczanie równoważnika prężności par suchych (DVPE)

Title (EN)

Liquid petroleum products — Vapour pressure — Part 1: Determination of air saturated vapour pressure (ASVP) and calculated dry vapour pressure equivalent (DVPE)

Procedura krok po kroku

1. Pobranie próbki

   Według EN ISO 3170, bez techniki wypierania wodą; pobierania automatycznego (EN ISO 3171) nie zaleca się, jeśli nie wykazano, że nie powoduje utraty lekkich frakcji. Szczelny pojemnik co najmniej 250 ml, wypełniony w co najmniej 70 % (V/V); próbki chroni się przed wysoką temperaturą, a próbki z nieszczelnych pojemników odrzuca (7.1–7.5).

2. Chłodzenie i sprawdzenie wypełnienia

   Oznaczenie prężności par jest pierwszym badaniem próbki. Zamknięty pojemnik chłodzi się do 0–1 °C, wyciera do sucha i sprawdza wypełnienie: powinno wynosić 70–80 % (V/V) — poniżej 70 % próbkę się odrzuca, powyżej 80 % nadmiar odlewa (odlanej próbki nigdy nie wlewa się z powrotem) (8.1–8.4).

3. Nasycenie powietrzem

   Pojemnik w temperaturze 0–1 °C wyciera się, szybko otwiera i zamyka, nie dopuszczając wody, energicznie wstrząsa i wstawia do chłodzenia na co najmniej 2 min; czynność wykonuje się łącznie trzy razy (8.5–8.6). W badaniu rozjemczym z pojemnika pobiera się tylko jedną porcję (8.1).

4. Przygotowanie aparatu

   Według instrukcji producenta; ciśnienie w opróżnionej komorze ma być stabilne i nie większe niż 0,1 kPa — w przeciwnym razie sprawdza się pozostałości lotnych składników albo kalibrację przetwornika. Strzykawkę chłodzi się do 0–1 °C z uszczelnionym wylotem (rozdz. 9).

5. Kalibracja i sprawdzenie aparatu

   Kalibrację przetwornika ciśnienia sprawdza się w 37,8 °C albo w temperaturze zalecanej przez producenta, gdy wskażą na to kontrole jakości lub badania cieczy odniesienia (10.1.1); dalsze wymagania kalibracji i sprawdzania aparatu (rozdz. 10–11, załącznik B) — poza dostępnym tekstem.

6. Pomiar i wynik

   Wprowadzenie porcji, ustalenie równowagi w 37,8 °C i odczyt ciśnienia całkowitego (ASVP) — rozdz. 12; obliczenie DVPE równaniem korelacyjnym i zapis wyniku — rozdz. 13–14 (poza dostępnym tekstem).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Norma nie omawia wszystkich zagrożeń związanych z jej stosowaniem — środki bezpieczeństwa ustala użytkownik (ostrzeżenie w rozdz. 1)
• Bardzo lotne przetwory naftowe chłodzi się w chłodziarce w wykonaniu bezpiecznym (6.2)
• Benzyny i substancje do sprawdzania aparatu (pentan, dimetylobutany, cyklopentan, toluen) są łatwopalne — środki ostrożności według kart charakterystyki

Najczęstsze pytania