🍎 Pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia roślinnego — metoda QuEChERS

Chemia żywności PN-EN 15662

Przegląd

STATUS (stan na 02.11.2026). PN-EN 15662:2018-06 — wersje angielska i polska (polską opublikowano 30.01.2023), wprowadza EN 15662:2018 [IDT]; zastąpiła PN-EN 15662:2008; karta PKN bez adnotacji o wycofaniu (odczyt 02.11.2026). EN 15662:2018 (zatwierdzona przez CEN 27.12.2017, wydana w maju 2018) zastąpiła EN 15662:2008. Zmiany według przedmowy: dokładniejsze rozróżnienie wariantów postępowania (tablice 1–5) i prosty sposób ich zapisu w sprawozdaniu, zalecane warianty dla konkretnych produktów (tablica 6), dłuższy czas ekstrakcji, parametry detekcji UPLC-MS/MS i GC-MS/MS, nowe sposoby kwantyfikacji z uproszczonym obliczaniem pozostałości, odwołanie do danych walidacyjnych (CEN/TR 17063) i wykaz skrótów (zał. C). Opis opiera się na podglądzie EN 15662:2018 (iTeh: przedmowa, rozdz. 1–4, przegląd modułów z tablicami 1–5 i początek tablicy 6) oraz na opisie metody jej autorów (CVUA Stuttgart).

POCHODZENIE. Metodę QuEChERS (Quick, Easy, Cheap, Effective, Rugged and Safe) opracował M. Anastassiades w latach 2001–2002 w zespole S. Lehotaya (USDA, Wyndmoor); przedstawiono ją w 2002 r., a szczegółowo opublikowano w 2003 r. (J. AOAC Int. 86: 412–431). Wersja z buforem octanowym stała się metodą AOAC 2007.01, a wersja z buforem cytrynianowym, rozwinięta w CVUA Stuttgart — normą EN 15662.

ZAKRES (rozdz. 1). Analiza pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia roślinnego, takiej jak owoce (także suszone), warzywa (także suszone), zboża i wiele ich przetworów, technikami GC, GC-MS(/MS) i/lub LC-MS(/MS). Metodę zbadano międzylaboratoryjnie dla dużej liczby par produkt–pestycyd; dane precyzji zestawia CEN/TR 17063, a wytyczne kalibracji — CEN/TS 17061.

ZASADA (rozdz. 3). Jednorodną próbkę ekstrahuje się acetonitrylem; do próbek zawierających mniej niż 80 % wody przed ekstrakcją dodaje się wodę, tak by łącznie było jej około 10 g. Po dodaniu siarczanu magnezu, chlorku sodu i buforujących soli cytrynianowych mieszaninę intensywnie wytrząsa się i odwirowuje. Porcję fazy organicznej oczyszcza się dyspersyjną ekstrakcją do fazy stałej (D-SPE) sorbentami luzem i siarczanem magnezu, który usuwa resztki wody; po oczyszczeniu sorbentem aminowym (PSA) i w razie potrzeby grafityzowaną sadzą (GCB) albo oktadecylosilanem (ODS) ekstrakty zakwasza się niewielką ilością kwasu mrówkowego, aby pestycydy wrażliwe na środowisko zasadowe były trwalsze. Ekstrakt końcowy nadaje się wprost do analizy GC i LC; detektory GC: spektrometry mas (MS, MS/MS) albo inne, np. FPD i ECD; dla LC szczególnie odpowiednia jest tandemowa spektrometria mas albo spektrometria mas wysokiej rozdzielczości. Wzorzec wewnętrzny dodany do porcji przed pierwszą ekstrakcją można stosować, ale nie jest obowiązkowy.

PRÓBKA (rozdz. 4). Przygotowanie i przechowywanie nie mogą istotnie zmieniać pozostałości, a próbka ma być na tyle jednorodna, by porcje się nie różniły. Do próbki bierze się tylko tę część próbki laboratoryjnej, do której odnosi się najwyższy dopuszczalny poziom pozostałości; zmniejsza się ją w sposób reprezentatywny (np. ćwiartowanie); z owoców pestkowych usuwa się pestki, ale wynik liczy się na masę z pestkami. Rozdrabnianie w stanie zamrożonym zmniejsza straty pestycydów nietrwałych; ułatwia je wstępne pocięcie (np. 3 cm × 3 cm) i zamrożenie (np. −18 °C przez noc), a mielenie kriogeniczne (suchy lód albo ciekły azot) utrzymuje temperaturę poniżej 0 °C. Porcje bada się od razu, inaczej zamraża.

MODUŁY (rozdz. 5, tablice 1–5). Ekstrakcja E1–E9, na przykład: E1 — 10 g próbki bez dodatku wody (produkty zawierające co najmniej 80 % wody: owoce, warzywa, soki); E2 — 10 g z 10 ml acetonitrylu po dodaniu 0,6 ml albo 0,2 ml roztworu wodorotlenku sodu (produkty bardzo kwaśne, np. cytryny, maliny); E3 — 10 g z 2,5 ml albo 4,5 ml wody (od 40 % do 80 % wody); E4 — homogenat z wodą, 13,5 g (od 15 % do 40 % wody, owoce suszone); E5 — 5 g z 10 ml wody (poniżej 15 % wody: ziarno i przetwory zbożowe, miód); E6 — 5 g z 6 ml wody (produkty tłuste lub o dużym obciążeniu matrycą: czosnek, awokado); E7 — 2 g z 10 ml wody (przyprawy, kawa, herbata, soczewica, produkty liofilizowane); E8–E9 — z hydrolizą estrów i koniugatów pestycydów kwaśnych. Oczyszczanie C0–C5: C0 bez oczyszczania (pestycydy kwaśne i wrażliwe na zasady, ekstrakty o małym obciążeniu matrycą), C1 wymrażanie tłuszczu, C2 D-SPE z PSA (procedura standardowa), C3 z większą ilością PSA, C4 PSA z ODS (usuwanie tłuszczu), C5 PSA z GCB (ekstrakty mocno zabarwione). Stabilizacja: S1 kwasem mrówkowym (większość analitów), S0 bez stabilizacji (anality nietrwałe w środowisku kwaśnym). Detekcja D1–D6: LC-MS/MS, LC-HR-MS, GC-MS/MS, GC-MS, GC-FPD (związki fosforoorganiczne i zawierające siarkę), GC-ECD (związki chloroorganiczne). Kwantyfikacja Q1–Q7 według CEN/TS 17061 — wzorce w rozpuszczalniku albo w matrycy, wzorzec wewnętrzny procedury, dodatek wzorca, kalibracja całej procedury.

ILOŚCI ODCZYNNIKÓW (opis metody CVUA Stuttgart). Do 10 g próbki i 10 ml acetonitrylu dodaje się mieszaninę: 4 g ± 0,2 g bezwodnego siarczanu magnezu, 1 g ± 0,05 g chlorku sodu, 1 g ± 0,05 g cytrynianu trisodu dihydratu i 0,5 g ± 0,03 g wodorocytrynianu disodu seskwihydratu; wytrząsa się ręcznie 1 min i odwirowuje. Sole cytrynianowe dają u większości próbek pH od 5 do 5,5. Do D-SPE na 1 ml ekstraktu bierze się 25 mg PSA i 150 mg siarczanu magnezu (wytrząsanie 30 s); dla ekstraktów bogatych w karotenoidy albo chlorofil dodaje się GCB — przykładowo 2,5 mg albo 7,5 mg na 1 ml — a tłuszcz usuwa się sorbentem C18 (25 mg na 1 ml) albo wymrażaniem. Tablica 6 normy podaje przy poszczególnych produktach te same liczby — PSA 25, GCB 2,5 albo 7,5, C18 25, a dla matryc trudniejszych PSA 50 albo 75. Pierwotna wersja z 2003 r. — 10 g próbki, 10 ml acetonitrylu, 4 g siarczanu magnezu i 1 g chlorku sodu, D-SPE 150 mg siarczanu magnezu i 25 mg PSA na 1 ml ekstraktu — nie miała buforu; PSA usuwa z ekstraktu m.in. kwasy organiczne, część polarnych barwników i cukry.

CZEGO TU NIE PODAJEMY. Szczegółowych opisów modułów (zał. A), parametrów chromatografii i spektrometrii mas, sposobu oceny wyników, testów potwierdzających i danych precyzji (rozdz. 6–8) — tych części normy nie ma w podglądzie. Nie podajemy też liczby oznaczanych pestycydów, granic oznaczalności ani kryteriów odzysku: kryteria kontroli jakości i walidacji w analizie pozostałości pestycydów w UE zawiera dokument wytycznych SANTE/11312/2021 (aktualnie wersja v2026).

Zasada metody

Jednorodną próbkę (zwykle 10 g; próbki suche w mniejszej porcji z dodatkiem wody do około 10 g wody) ekstrahuje się acetonitrylem. Po dodaniu siarczanu magnezu, chlorku sodu i buforujących soli cytrynianowych (pH około 5–5,5) mieszaninę wytrząsa się i odwirowuje — warstwa acetonitrylowa oddziela się od wodnej.

Porcję ekstraktu oczyszcza się dyspersyjną SPE: siarczan magnezu wiąże resztki wody, PSA usuwa m.in. kwasy organiczne i cukry, a w razie potrzeby GCB — barwniki, ODS — tłuszcz. Ekstrakt stabilizuje się kwasem mrówkowym i analizuje technikami GC (np. GC-MS/MS) i LC (np. LC-MS/MS).

Zastosowania

• Owoce i warzywa, także suszone, oraz soki — moduły E1–E4 (rozdz. 1, tablica 1)
• Ziarno zbóż i jego przetwory, miód — moduł E5; przyprawy, kawa, herbata, soczewica, produkty liofilizowane — moduł E7 (tablica 1)
• Kontrola zgodności z najwyższymi dopuszczalnymi poziomami pozostałości pestycydów ustalonymi w rozporządzeniu (WE) nr 396/2005 — próbkę przygotowuje się z części produktu, do której odnosi się ten poziom (4.3)
• Pestycydy kwaśne — oznaczanie w ekstrakcie surowym bez PSA (moduł C0) albo po hydrolizie estrów i koniugatów (moduły E8–E9)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 15662:2018-06

Tytuł (PL)

Żywność pochodzenia roślinnego — Multimetoda do oznaczania pozostałości pestycydów z zastosowaniem analizy opartej na GC i LC po ekstrakcji/podziale acetonitrylem i oczyszczaniu metodą dyspersyjnej SPE — Metoda modułowa QuEChERS

Title (EN)

Foods of plant origin — Multimethod for the determination of pesticide residues using GC- and LC-based analysis following acetonitrile extraction/partitioning and clean-up by dispersive SPE — Modular QuEChERS-method

Procedura krok po kroku

1. Przygotowanie próbki

   Część produktu objęta najwyższym dopuszczalnym poziomem pozostałości, zmniejszenie reprezentatywne, usunięcie pestek (wynik na masę z pestkami); najlepiej mielenie kriogeniczne (4.3–4.4).

2. Ekstrakcja

   Porcja według modułu E (np. 10 g próbki wilgotnej, 5 g ziarna z 10 ml wody, 2 g przypraw z 10 ml wody) i 10 ml acetonitrylu; wytrząsanie (tablica 1; opis CVUA).

3. Rozdział faz

   Dodanie siarczanu magnezu, chlorku sodu i soli cytrynianowych, natychmiastowe intensywne wytrząsanie, odwirowanie (rozdz. 3; opis CVUA).

4. Oczyszczanie D-SPE

   Porcja ekstraktu z PSA i siarczanem magnezu (C2), w razie potrzeby z GCB (C5) albo ODS (C4) albo po wymrożeniu tłuszczu (C1); dla pestycydów kwaśnych — ekstrakt bez oczyszczania (C0) (tablica 2).

5. Stabilizacja

   Zakwaszenie ekstraktu niewielką ilością kwasu mrówkowego (S1), z wyjątkiem analitów nietrwałych w środowisku kwaśnym (S0) (tablica 3).

6. Oznaczanie i kwantyfikacja

   GC i LC z detektorami z tablicy 4; kalibracja i obliczanie według CEN/TS 17061 (opcje Q1–Q7, tablica 5).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Norma nie omawia wszystkich zagrożeń związanych z jej stosowaniem — środki bezpieczeństwa i zgodność z przepisami ustala użytkownik (ostrzeżenie normy)
• Acetonitryl jest łatwopalny i szkodliwy, kwas mrówkowy żrący — postępować według kart charakterystyki; przy mieleniu z suchym lodem pozwolić ulotnić się ditlenkowi węgla przed ważeniem (4.4)

Najczęstsze pytania