⛰️ Gęstość nasypowa kruszywa

Budownictwo PN-EN 1097-3

Przegląd

STATUS (stan na 06.11.2026). PN-EN 1097-3:2000 — wersja polska, opublikowana 11.01.2000, wprowadza EN 1097-3:1998 [IDT]; zastąpiła PN-B-06714-10:1976 i PN-B-06714-07:1977. Karta PKN nie ma adnotacji o wycofaniu — norma aktualna; EN 1097-3:1998 (SIST EN 1097-3:1999) jest w katalogu iTeh opublikowana, bez następczyni.

ZAKRES (rozdz. 1). Norma podaje sposób oznaczania gęstości nasypowej suchego kruszywa w stanie luźnym i obliczania jamistości. Dotyczy kruszyw naturalnych i sztucznych o wymiarze ziaren do 63 mm. Załącznik A podaje metodę oznaczania gęstości nasypowej wypełniacza w nafcie.

DEFINICJE (rozdz. 3). Gęstość nasypowa w stanie luźnym to iloraz masy suchego kruszywa wypełniającego określone naczynie bez zagęszczania przez pojemność tego naczynia. Jamistość to przestrzenie wypełnione powietrzem między ziarnami w naczyniu. Stała masa — kolejne ważenia po suszeniu w odstępie co najmniej 1 h różnią się nie więcej niż o 0,1 %; w uwadze norma podaje, że zwykle osiąga się ją suszeniem w (110 ± 5) °C przez czas ustalony przez laboratorium.

ZASADA (rozdz. 4). Suchą masę kruszywa wypełniającego określone naczynie wyznacza się przez ważenie i oblicza odpowiadającą jej gęstość nasypową. Jamistość w procentach oblicza się z gęstości nasypowej i gęstości ziaren.

APARATURA (rozdz. 5). Wodoszczelne naczynie walcowe z metalu odpornego na korozję, o stosunku średnicy wewnętrznej do głębokości od 0,5 do 0,8, gładkie wewnątrz, sztywne, z górną krawędzią płaską i równoległą do dna; pojemność wzorcuje się według załącznika B. Najmniejsza pojemność zależy od górnego wymiaru kruszywa D: do 4 mm — 1,0 l, do 16 mm — 5,0 l, do 31,5 mm — 10 l, do 63 mm — 20 l. Przy kruszywach lekkich dopuszcza się lżejsze, sztywne i wodoszczelne naczynie niemetalowe. Waga z dokładnością 0,1 % masy próbki (do wzorcowania — 0,1 % masy wody), łopatki, stalowa listwa do wyrównywania dłuższa co najmniej o 50 mm od średnicy zewnętrznej naczynia, termometr do pomiaru temperatury wody około 20 °C z dokładnością 0,5 °C, suszarka i płyta szklana do wzorcowania.

PRÓBKI (rozdz. 6). Trzy próbki pobiera się według PN-EN 932-2, suszy w (110 ± 5) °C do stałej masy; każda ma od 120 % do 150 % masy potrzebnej do napełnienia naczynia. Kruszywa lekkie można po wysuszeniu doprowadzić do równowagi wilgotnościowej w (23 ± 5) °C i wilgotności względnej (50 ± 10) %.

WYKONANIE (rozdz. 7). Waży się puste, suche i czyste naczynie (m₁), stawia je na poziomej powierzchni i napełnia łopatką do przesypania, opierając łopatkę na krawędzi, aby ograniczyć segregację; krawędź łopatki nigdy nie może być wyżej niż 50 mm nad krawędzią naczynia. Nadmiar kruszywa ostrożnie usuwa się i wyrównuje powierzchnię listwą, nie zagęszczając żadnej części powierzchni (gdy to niemożliwe — ręcznie, jak najbliżej pojemności naczynia). Waży się napełnione naczynie z dokładnością 0,1 % (m₂). Bada się trzy próbki.

OBLICZENIA I SPRAWOZDANIE (rozdz. 8–9). Gęstość nasypowa każdej próbki ρb = (m₂ − m₁) / V, w Mg/m³ (masy w kilogramach, pojemność w litrach). Wynikiem jest średnia z trzech wartości zaokrąglona do drugiego miejsca po przecinku dla kruszyw zwykłych i do trzeciego dla lekkich. Jamistość v = (ρp − ρb) / ρp × 100, gdzie ρp to gęstość ziaren wysuszonych w suszarce albo wstępnie wysuszonych według PN-EN 1097-6, oznaczona na próbce z tej samej próbki laboratoryjnej. Sprawozdanie podaje oznaczenie i wymiar kruszywa, opis próbki, datę badania, trzy wartości i średnią gęstości nasypowej oraz jamistość, gdy jest potrzebna.

DRUGIE ŹRÓDŁO — ASTM C29/C29M-23. Amerykańska metoda oznacza gęstość nasypową kruszywa w stanie zagęszczonym albo luźnym i jamistość, dla kruszyw do 125 mm. Gęstość nasypowa jest potrzebna w wielu metodach doboru składu mieszanek betonowych i może służyć do przeliczeń masy na objętość w umowach dostaw — z zastrzeżeniem, że zagęszczenie kruszywa w środku transportu albo na składowisku jest inne niż w badaniu, a kruszywo tam zwykle jest wilgotne, podczas gdy badanie dotyczy kruszywa suchego.

CZEGO TU NIE PODAJEMY. Precyzji metody (załącznik C) i szczegółów wzorcowania naczynia (załącznik B) ani metody dla wypełniacza w nafcie (załącznik A) — załączników nie ma w dostępnym tekście. Typowych wartości gęstości nasypowej dla rodzajów kruszyw — norma ich nie podaje.

Zasada metody

Suche kruszywo (wysuszone w (110 ± 5) °C do stałej masy) wsypuje się łopatką do naczynia walcowego o znanej pojemności, z wysokości nie większej niż 50 mm nad krawędzią, bez zagęszczania i wstrząsania; nadmiar zgarnia się listwą i waży napełnione naczynie. Gęstość nasypowa w stanie luźnym to masa kruszywa podzielona przez pojemność naczynia (Mg/m³, średnia z trzech próbek), a jamistość oblicza się z gęstości nasypowej i gęstości ziaren według PN-EN 1097-6.

Zastosowania

• Gęstość nasypowa w stanie luźnym suchych kruszyw naturalnych i sztucznych o wymiarze do 63 mm (rozdz. 1)
• Obliczanie jamistości kruszywa z gęstości nasypowej i gęstości ziaren (rozdz. 4, rozdz. 8)
• Kruszywa lekkie — z lżejszym naczyniem niemetalowym i zapisem wyniku do trzeciego miejsca po przecinku (p. 5.1, rozdz. 8)
• Gęstość nasypowa wypełniacza w nafcie (załącznik A)
• Dane do doboru składu mieszanek betonowych i do przeliczeń masy na objętość w umowach dostaw — z zastrzeżeniem różnic zagęszczenia i wilgotności (ASTM C29/C29M-23, p. 4.1–4.2)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 1097-3:2000

Tytuł (PL)

Badania mechanicznych i fizycznych właściwości kruszyw — Oznaczanie gęstości nasypowej i jamistości

Title (EN)

Tests for mechanical and physical properties of aggregates — Part 3: Determination of loose bulk density and voids

Procedura krok po kroku

1. Przygotowanie próbek

   Pobrać trzy próbki według PN-EN 932-2 i wysuszyć w (110 ± 5) °C do stałej masy; każda 120–150 % masy potrzebnej do napełnienia naczynia. Kruszywo lekkie w razie potrzeby doprowadzić do równowagi w (23 ± 5) °C i (50 ± 10) % wilgotności względnej (rozdz. 6).

   🌡 Temperatura: (110 ± 5) °C

2. Ważenie pustego naczynia

   Zważyć puste, suche i czyste naczynie (m₁) o pojemności wzorcowanej według załącznika B (rozdz. 7, p. 5.1).

3. Napełnianie

   Postawić naczynie na poziomej powierzchni i napełnić łopatką do przesypania, opierając ją na krawędzi; krawędź łopatki nie wyżej niż 50 mm nad krawędzią naczynia (rozdz. 7).

4. Wyrównanie

   Ostrożnie usunąć nadmiar, równomiernie rozkładając powierzchnię, i wyrównać listwą bez zagęszczania; gdy to niemożliwe — ręcznie, jak najbliżej pojemności naczynia (rozdz. 7).

5. Ważenie

   Zważyć napełnione naczynie z dokładnością 0,1 % (m₂); badanie powtórzyć dla trzech próbek (rozdz. 7).

6. Gęstość nasypowa

   ρb = (m₂ − m₁) / V [Mg/m³] dla każdej próbki; wynik — średnia z trzech, zaokrąglona do drugiego miejsca po przecinku (kruszywa lekkie — do trzeciego) (rozdz. 8).

7. Jamistość

   v = (ρp − ρb) / ρp × 100, gdzie ρp — gęstość ziaren według PN-EN 1097-6 z tej samej próbki laboratoryjnej (rozdz. 8).

8. Sprawozdanie

   Oznaczenie i wymiar kruszywa, opis próbki, data badania, trzy wartości i średnia gęstości nasypowej, jamistość, gdy potrzebna (rozdz. 9).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Norma nie zawiera wymagań BHP; zasady przenoszenia napełnionych naczyń (pojemność do 20 l) i pracy przy suszarce ustala laboratorium na podstawie oceny ryzyka

Najczęstsze pytania