☠️ Cyjanki w wodzie
Krótko: o co chodzi
Oznaczanie cyjanków ogólnych w wodzie według ISO 6703-1 — uwolnienie cyjanowodoru przez ogrzewanie z kwasem solnym w obecności jonów miedzi(I), przeniesienie strumieniem powietrza do roztworu wodorotlenku sodu i oznaczenie jonów cyjankowych jedną z trzech metod: fotometryczną z pirydyną i kwasem barbiturowym albo miareczkową. Badanie wykonuje się według normy ISO 6703-1:1984; Zakres stosowania: woda o zawartości cyjanków poniżej 100 mg/l; wyższe stężenia po rozcieńczeniu (rozdz. 1). Procedura obejmuje 4 kroki; stosuje się je m.in. do: Woda — cyjanki ogólne przy stężeniu poniżej 100 mg/l, wyższe po rozcieńczeniu (rozdz. 1), Ścieki komunalne i przemysłowe — według wprowadzenia normy, Woda do spożycia — cyjanki 50 µg/l, metoda ma obejmować cyjanki we wszystkich postaciach (Dz.U. 2026 poz. 748).
W skrócie
- Norma: ISO 6703-1:1984
- Kategoria: Fizykochemia
- Kroków procedury: 4
- Zakres stosowania: woda o zawartości cyjanków poniżej 100 mg/l; wyższe stężenia po rozcieńczeniu (rozdz. 1)
- Metoda fotometryczna z pirydyną i kwasem barbiturowym: 0,002–0,025 mg cyjanków w porcji (rozdz. 1)
- Metody miareczkowe: z efektem Tyndalla — powyżej 0,005 mg, ze wskaźnikiem — powyżej 0,05 mg cyjanków (rozdz. 1)
Przegląd
STATUS (stan na 29.10.2026). ISO 6703-1:1984 (wydanie pierwsze, 01.08.1984) jest w katalogu ISO opublikowana, bez nowszego wydania. Normy nie wprowadzono do zbioru Polskich Norm: wyszukiwarka PKN na zapytanie „ISO 6703” zwraca tylko PN-ISO 16703:2009 i PN-EN ISO 16703:2011 (węglowodory — inny przedmiot), więc powołanie „PN-ISO 6703” albo „PN-EN ISO 6703” wskazuje dokument, którego nie ma. W serii ISO 6703 część 2 dotyczy cyjanków łatwo uwalnialnych, część 3 — chlorku cyjanu (obie z 1984 r., opublikowane), a część 4 (oznaczanie cyjanków przez dyfuzję przy pH 6, 1985) jest wycofana. W polskich przepisach cyjanki oznacza się według innych dokumentów (akapit PRZEPISY) — opisana niżej metoda nie jest z nimi zamienna.
ZAKRES (rozdz. 1). Trzy metody oznaczania cyjanków ogólnych w wodzie zawierającej mniej niż 100 mg cyjanków w litrze; wyższe stężenia — po rozcieńczeniu próbki. Zakresy masy cyjanków w porcji: metoda fotometryczna z pirydyną i kwasem barbiturowym — 0,002–0,025 mg, metoda miareczkowa z efektem Tyndalla — powyżej 0,005 mg, metoda miareczkowa ze wskaźnikiem — powyżej 0,05 mg. Według wprowadzenia metody części 1–3 nadają się do kontroli jakości wody oraz badania ścieków komunalnych i przemysłowych.
CYJANKI OGÓLNE (rozdz. 2). Cyjanki proste i kompleksowe, w tym związki organiczne z grupami cyjankowymi, które w warunkach metody tworzą cyjanowodór; cyjanohydryny są wykrywane częściowo. Nie obejmuje się mononitryli (R-CN), cyjanianów, tiocyjanianów ani chlorku cyjanu. Kompleksowe cyjanki kobaltu, zależnie od stężenia, rozkładają się tylko w 5–15 %, podobnie niektóre związki cyjanoorganiczne (rozdz. 3, uwaga 1).
ZAKŁÓCENIA (rozdz. 1, tablica 1). Wiele jonów i związków przeszkadza; tablica 1 (niewyczerpująca) podaje stężenia, do których — pojedynczo albo łącznie — nie zakłócają one wydzielania cyjanowodoru, np. tiosiarczany, tiocyjaniany, węglany i cyjaniany 1000 mg/l, azotany i azotyny 500 mg/l, jony amonowe 2000 mg/l, żelazo(II) i żelazo(III) 5000 mg/l, srebro i rtęć 50 mg/l, chromiany 300 mg/l, chlor elementarny 250 mg/l, nadtlenek wodoru i nadborany 10 mg/l. Gdy któreś stężenie może być przekroczone, próbkę rozcieńcza się wodą destylowaną przed stabilizacją. Aldehydy, np. formaldehyd, zaniżają wynik (tworzą cyjanohydryny); przeszkadzać mogą też kwasy tłuszczowe i siarka elementarna.
PRZEPISY. Woda do spożycia: cyjanki 50 µg/l (rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 maja 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 748, zał. nr 1 cz. B lp. 16); niepewność pomiaru do 30 % wartości parametrycznej, a metoda ma określać całkowitą ilość cyjanków we wszystkich postaciach (zał. nr 4 cz. B lp. 21 i objaśnienie 3). Ścieki: metodyki referencyjne oznaczania cyjanków to PN-C-04603-1 (spektrofotometria), PN-C-04603-2 (miareczkowanie) i PN-EN ISO 14403 (ciągła analiza przepływowa) — ISO 6703-1 nie jest tam powołana (Dz.U. 2019 poz. 1311, zał. nr 12 lp. 20). Monitoring wód powierzchniowych i podziemnych: przy cyjankach wolnych i związanych rozporządzenie wymienia PN-80/C-04603.01, ISO 14403 i procedury badawcze (Dz.U. 2021 poz. 1576, zał. nr 8, wskaźniki 3.6.12–3.6.13).
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Publicznie dostępny tekst normy kończy się na początku rozdziału 6 (pobieranie i utrwalanie próbek). Dalsze utrwalanie, przebieg wydzielania cyjanowodoru (rozdz. 7) oraz odczynniki, długości fali, obliczenia i dane precyzji trzech metod oznaczania końcowego (sekcje druga–czwarta) są poza nim, dlatego ich nie podajemy. Dla porównania: w części 3 tej samej normy (chlorek cyjanu) barwnik z pirydyną i kwasem barbiturowym mierzy się przy 578 nm.
Zasada metody
Wydzielanie (sekcja pierwsza, rozdz. 3): próbkę ogrzewa się z kwasem solnym w obecności jonów miedzi(I); uwolniony cyjanowodór przenosi strumień powietrza do naczynia absorpcyjnego z roztworem wodorotlenku sodu. Chlorek cyny(II) dodaje się jako reduktor, sól cynku — by powstawały trwałe heksacyjanożelaziany cynku, a sole kadmu — jako akceptor siarczków i ze względu na działanie bakteriobójcze (przypis do rozdz. 4).
Oznaczanie jonów cyjankowych w roztworze absorpcyjnym — do wyboru jedna z trzech metod, bo żadna nie nadaje się do wszystkich przypadków (wprowadzenie): fotometryczna z pirydyną i kwasem barbiturowym (sekcja druga), miareczkowa z efektem Tyndalla (sekcja trzecia) albo miareczkowa ze wskaźnikiem (sekcja czwarta).
Zastosowania
- Woda — cyjanki ogólne przy stężeniu poniżej 100 mg/l, wyższe po rozcieńczeniu (rozdz. 1)
- Ścieki komunalne i przemysłowe — według wprowadzenia normy
- Woda do spożycia — cyjanki 50 µg/l, metoda ma obejmować cyjanki we wszystkich postaciach (Dz.U. 2026 poz. 748)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Zakres stosowania | woda o zawartości cyjanków poniżej 100 mg/l; wyższe stężenia po rozcieńczeniu (rozdz. 1) |
| Metoda fotometryczna z pirydyną i kwasem barbiturowym | 0,002–0,025 mg cyjanków w porcji (rozdz. 1) |
| Metody miareczkowe | z efektem Tyndalla — powyżej 0,005 mg, ze wskaźnikiem — powyżej 0,05 mg cyjanków (rozdz. 1) |
| Wydzielanie | ogrzewanie z kwasem solnym w obecności miedzi(I), przeniesienie cyjanowodoru strumieniem powietrza do roztworu NaOH (rozdz. 3) |
| Czego nie obejmuje | mononitryle, cyjaniany, tiocyjaniany, chlorek cyjanu; kompleksy kobaltu tylko w 5–15 % (rozdz. 2–3) |
| Zakłócenia | tablica 1 — stężenia graniczne; aldehydy zaniżają wynik (rozdz. 1) |
Norma
- Numer normy
- ISO 6703-1:1984
- Tytuł (PL)
- Jakość wody — Oznaczanie cyjanków — Część 1: Oznaczanie cyjanków ogólnych
- Title (EN)
- Water quality — Determination of cyanide — Part 1: Determination of total cyanide
Procedura krok po kroku
-
Pobranie i utrwalenie
Gdy próbka zawiera cyjanki nierozpuszczone, zapewnić równomierne rozprowadzenie zawiesiny w próbce i jej rozcieńczeniach. Zaraz po pobraniu dodać na każdy litr próbki (albo próbki rozcieńczonej) 5 ml wodorotlenku sodu 5 mol/l, 10 ml roztworu fenoloftaleiny i 5 ml roztworu chlorku cyny(II); dalsze czynności utrwalania opisuje część rozdziału 6 poza dostępnym tekstem.
-
Rozcieńczenie przy zakłóceniach
Gdy stężenie którejś substancji z tablicy 1 może przekraczać wartość graniczną, próbkę rozcieńcza się wodą destylowaną przed stabilizacją (rozdz. 1).
-
Wydzielenie cyjanowodoru
W aparacie z rys. 1: ogrzewanie próbki z kwasem solnym w obecności jonów miedzi(I) i przeniesienie cyjanowodoru strumieniem powietrza do naczynia absorpcyjnego z roztworem wodorotlenku sodu (rozdz. 3); objętości, przepływ i czas — rozdz. 7, poza dostępnym tekstem.
-
Oznaczenie jonów cyjankowych
W roztworze absorpcyjnym jedną z trzech metod, zależnie od spodziewanej masy cyjanków: fotometryczną z pirydyną i kwasem barbiturowym (0,002–0,025 mg), miareczkową z efektem Tyndalla (powyżej 0,005 mg) albo miareczkową ze wskaźnikiem (powyżej 0,05 mg) (rozdz. 1).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Aparat do wydzielania cyjanowodoru przez wydmuchiwanie | według rys. 1 normy albo równoważny: kolba destylacyjna trójszyjna 500 ml (szlify 29/32 i 14,5/23), chłodnica zwrotna Liebiga, naczynia absorpcyjne zabezpieczone przed cofaniem się cieczy, lejek, przepływomierz, płuczka 250 ml do oczyszczania powietrza (p. 5.1) | — |
| pH-metr | z elektrodą szklaną mieszczącą się w bocznej szyjce kolby (p. 5.2) | — |
| Kolby miarowe | 25, 50, 250 i 1000 ml (p. 5.3) | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Kwas solny, ρ = 1,12 g/ml, oraz 1 mol/l | 7647-01-0 | do wydzielania cyjanowodoru i przygotowania roztworu chlorku cyny(II) (p. 4.1–4.2) |
| Wodorotlenek sodu, 1 mol/l i 5 mol/l | 1310-73-2 | p. 4.3–4.4; roztwór 5 mol/l dodaje się do próbki zaraz po pobraniu (rozdz. 6) |
| Roztwór chlorku cyny(II) | — | 50 g SnCl₂·2H₂O rozpuścić w 40 ml kwasu solnego 1 mol/l i rozcieńczyć wodą do 100 ml; przygotowywać co tydzień (p. 4.5) |
| Roztwór fenoloftaleiny z chloroformem | — | 0,03 g fenoloftaleiny w 90 ml etanolu, dodać 10 ml chloroformu (p. 4.6) |
| Roztwory soli | — | siarczan cynku i siarczan kadmu (po 100 g ZnSO₄·7H₂O i 3CdSO₄·8H₂O w 1000 ml), siarczan miedzi (200 g CuSO₄·5H₂O w 1000 ml), octan kadmu (300 g dihydratu w 1000 ml) (p. 4.7–4.9) |
| Bufor o pH 5,4 | — | 6 g wodorotlenku sodu w ok. 50 ml wody, dodać 11,8 g kwasu bursztynowego i rozcieńczyć do 100 ml (p. 4.10) |
| Woda i odczynniki | — | woda destylowana albo dejonizowana, odczynniki czystości analitycznej (rozdz. 4); odczynniki metod oznaczania końcowego — sekcje druga–czwarta, poza dostępnym tekstem |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Cyjanki są silnie toksyczne — wszystkie czynności pod wyciągiem, unikać kontaktu ze skórą i oczami, pipetować wyłącznie pipetą z gruszką (ostrzeżenie normy)
- Próbki i roztwory zawierające cyjanki albo metale ciężkie unieszkodliwia się zgodnie z miejscowymi przepisami (ostrzeżenie normy)
- Niebezpieczne są też inne odczynniki normy, np. pirydyna; roztwory soli kadmu i chloroform — według kart charakterystyki
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy ISO 6703-1:1984 — „Jakość wody — Oznaczanie cyjanków — Część 1: Oznaczanie cyjanków ogólnych”. Tytuł angielski: „Water quality — Determination of cyanide — Part 1: Determination of total cyanide”.
Na czym polega ta metoda?
Wydzielanie (sekcja pierwsza, rozdz. 3): próbkę ogrzewa się z kwasem solnym w obecności jonów miedzi(I); uwolniony cyjanowodór przenosi strumień powietrza do naczynia absorpcyjnego z roztworem wodorotlenku sodu.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
Zakres stosowania: woda o zawartości cyjanków poniżej 100 mg/l; wyższe stężenia po rozcieńczeniu (rozdz. 1); Metoda fotometryczna z pirydyną i kwasem barbiturowym: 0,002–0,025 mg cyjanków w porcji (rozdz. 1); Metody miareczkowe: z efektem Tyndalla — powyżej 0,005 mg, ze wskaźnikiem — powyżej 0,05 mg cyjanków (rozdz. 1); Wydzielanie: ogrzewanie z kwasem solnym w obecności miedzi(I), przeniesienie cyjanowodoru strumieniem powietrza do roztworu NaOH (rozdz. 3).
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 4 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Aparat do wydzielania cyjanowodoru przez wydmuchiwanie, pH-metr, Kolby miarowe.
Gdzie stosuje się to badanie?
Woda — cyjanki ogólne przy stężeniu poniżej 100 mg/l, wyższe po rozcieńczeniu (rozdz. 1); Ścieki komunalne i przemysłowe — według wprowadzenia normy; Woda do spożycia — cyjanki 50 µg/l, metoda ma obejmować cyjanki we wszystkich postaciach (Dz.U. 2026 poz. 748).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Cyjanki są silnie toksyczne — wszystkie czynności pod wyciągiem, unikać kontaktu ze skórą i oczami, pipetować wyłącznie pipetą z gruszką (ostrzeżenie normy); Próbki i roztwory zawierające cyjanki albo metale ciężkie unieszkodliwia się zgodnie z miejscowymi przepisami (ostrzeżenie normy); Niebezpieczne są też inne odczynniki normy, np. pirydyna; roztwory soli kadmu i chloroform — według kart charakterystyki.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy ISO 6703-1.