🍎 Materiały i wyroby do kontaktu z żywnością (FCM) — badanie sensoryczne: zapach własny, przejście zapachu i smaku na żywność przez powietrze i przy bezpośrednim kontakcie, intensywność na skali 0–4, test trójkątowy, rozszerzony test trójkątowy, test DfC; DIN 10955

Chemia żywności DIN 10955

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE (według strony wydawcy — tekstu normy nie czytaliśmy). „Einführungsbeitrag” na stronie DIN Media: DIN 10955:2024-01 ustala metodę badania sensorycznego materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością (FCM, z ang. food contact materials). Metoda służy sprawdzeniu zgodności FCM z prawem pod względem pogorszenia cech sensorycznych żywności przez składniki przechodzące z materiału (art. 3 ust. 1 lit. c rozporządzenia (WE) nr 1935/2004); badania można też stosować do zapewnienia jakości, rozwoju wyrobów i sprawdzania uzgodnień umownych. Cel badania: opisać jakościowo zapach własny materiału i/lub podać jego intensywność na skali porządkowej od 0 do 4; sprawdzić, czy między próbką badaną (po kontakcie z FCM) a próbką odniesienia jest istotna różnica sensoryczna; opisać sensorycznie składniki, które w ustalonych warunkach przechodzą na substancję badawczą przez powietrze albo przy bezpośrednim kontakcie, i ocenić ich intensywność na skali od 0 do 4. Substancją badawczą może być oryginalny produkt, który ma być pakowany, albo żywność badawcza. Norma dotyczy materiałów i wyrobów ze wszystkich tworzyw z wyjątkiem papieru i tektury, które — według decyzji kierownika badania — należy badać w kontakcie pośrednim z żywnością badawczą w temperaturze pokojowej według DIN EN 1230-2 albo ocenić ich zapach własny według DIN EN 1230-1. Przykłady według wydawcy: dla DIN EN 1230-2 — pudełka składane na żywność stałą, np. przetwory zbożowe i słodycze (także w kontakcie bezpośrednim); dla DIN 10955 — filtry do kawy i herbaty, papierowe słomki, pudełka na pizzę, ręczniki kuchenne, papier do pieczenia i foremki do pieczenia. Przedmiotem normy nie są zmiany sensoryczne zapakowanej żywności, które nie pochodzą od składników przechodzących z opakowania, lecz od jego właściwości: przepuszczalności gazów (tlen, ditlenek węgla), bariery dla pary wodnej albo przepuszczalności światła. Normę opracował komitet roboczy NA 057-08-01 AA „Sensorik” w Komitecie Normalizacyjnym Żywność i Produkty Rolne (NAL) DIN.

BUDOWA NORMY (spis treści udostępniony przez DIN — w nim tylko tytuły). Rozdział 6 — panel; 7 — odczynniki (nasycony roztwór chlorku sodu); 8 — aparatura: naczynia szklane albo z tworzywa do badania zapachu, do badania w kontakcie pośrednim i do oceny, przyrządy i podkładki do cięcia, cele migracyjne, zgrzewarka cieplna albo ciśnieniowa, przyrządy do odmierzania objętości albo waga, termostatowany piec, inkubator albo chłodziarka; 9 — pobieranie i przygotowanie próbek, pobieranie odcinków do badania; 10 — badanie oddawania zapachu (zapach własny): kontakt jednostronny i dwustronny, tablica 1 z typowymi warunkami; 11 — symulacja przejścia substancji wyczuwalnych zmysłami z FCM na substancje badawcze: tablica 2 z typowymi żywnościami badawczymi, kontakt pośredni przez powietrze (tablice 3 i 4 — układy i typowe warunki), kontakt bezpośredni (tablica 5 — układy i przyjęty stosunek powierzchni do objętości zależnie od rodzaju substancji badawczej i próbki), badanie z oryginalną żywnością w typowych warunkach kontaktu, badanie przy ocenie daty minimalnej trwałości żywności i badanie przy próbce z reklamacji żywności; 12 — ocena sensoryczna próbek: metody do badania zgodności (12.2: test trójkątowy według DIN EN ISO 4120, rozszerzony test trójkątowy, ocena intensywności testem różnicy od kontroli — Difference from Control, DfC — według DIN 10976), dodatkowe metody do kontroli jakości i rozwoju wyrobów (12.3: prosty test opisowy według DIN 10964, test parzysty według DIN EN ISO 5495, test szeregowania według DIN ISO 8587, test In-Out według DIN 10973) oraz ocena wyników (12.4: istotność i intensywność odchylenia, ocena zgodności albo jakości; tablica 7 — skala intensywności, tablica 8 — zalecenia decyzji przy badaniu zgodności, tablica 9 — największa liczba poprawnych odpowiedzi c w testach trójkątowych do badania zgodności przy n ocenach); 13 — sprawozdanie z badania. Załączniki informacyjne A–H: schemat przebiegu, wykonanie zgrzanego czworościanu, przykłady układu do kontaktu pośredniego, wyznaczanie objętości zanurzenia, przykładowe arkusze ocen do rozszerzonego testu trójkątowego i do testu DfC, przykład zastosowania testu trójkątowego do wykazania różnicy, przykłady oceny intensywności (tablice H.1 i H.2 — przykłady 6 i więcej niż 6 ocen intensywności z wartością oceny 3).

CO ZMIENIŁO SIĘ WOBEC WYDANIA 2004-06 (wykaz zmian na stronie wydawcy). Tytuł i zakres rozszerzono z materiałów opakowaniowych i opakowań na materiały i wyroby do kontaktu z żywnością, a badanie — na wszystkie cechy sensoryczne mające znaczenie; badanie rozróżnia cel: badanie zgodności albo kontrola jakości i rozwój wyrobu; odgraniczono je od DIN EN 1230-2. Dodano terminy: próbka badana, substancja badawcza, zestaw badawczy, układ badawczy, warunki badania, badanie przesiewowe; w rozdziale 4 — skala porządkowa. „Grupę oceniających” zastąpił panel, z odesłaniem do DIN EN ISO 8586 przy doborze i szkoleniu. Dodano nasycony roztwór chlorku sodu do ustalania wilgotności powietrza, nowe układy badawcze i nowe połączenia czasu i temperatury, „objętość zanurzenia” dla materiałów zanurzanych w żywności, badanie z oryginalną żywnością, przy ocenie daty minimalnej trwałości i przy próbce z reklamacji. Do badania zgodności dopuszczono tylko test trójkątowy, rozszerzony test trójkątowy i test DfC; skala intensywności obejmuje też cechy inne niż zapach. W 12.4 wprowadzono nową tablicę istotności do oceny testu trójkątowego, nowy sposób sprawdzania zgodności wyników przez rozstęp pojedynczych ocen intensywności, zasady wykluczania wyników odstających i wyznaczanie mediany oceny intensywności oraz zalecenie dwóch wartości oceny (niem. Beurteilungswerte) przy badaniu zgodności — dla oryginalnej żywności i dla żywności badawczej. Dodano załączniki A–H. Wydanie 2024-01 to dokument poprawiony: wobec wydania 2023-02 poprawiono m.in. punkt 10.2.2 (kontakt dwustronny), znak w równaniu (1) i przypisy w tablicach H.1 i H.2, a wobec 2023-10 w rozdziale 13 lit. a zapis „DIN 10955:2023-02” zastąpiono słowami „wraz z datą wydania”; nabywcy wydania 2023-10 dostają wersję poprawioną bezpłatnie.

WYDANIE 2004-06 (wycofane). Strona DIN Media: DIN 10955:2004-06 „Sensorische Prüfung — Prüfung von Packstoffen und Packmitteln für Lebensmittel” (badanie sensoryczne materiałów opakowaniowych i opakowań do żywności), 16 stron, oznaczona „[ZURÜCKGEZOGEN]” (wycofana); zastąpiła DIN 10955:1983-04. Według opisu wydawcy badanie miało ustalić, czy materiał lub opakowanie ma zapach własny albo zawiera substancje, które w ustalonych warunkach przechodzą przez powietrze lub przy bezpośrednim kontakcie na substancję badawczą i wpływają na jej smak; zapach badano testem różnicy przez wąchanie po ustalonym czasie przechowania zestawów, smak — testami różnicy na substancjach badawczych. Do papieru i tektury wydanie to stosowało się tylko warunkowo: zapach i przejście smaku w kontakcie pośrednim w temperaturze pokojowej badano według DIN EN 1230-1 i DIN EN 1230-2, które częściowo zastąpiły DIN 10955. Wobec 1983-04 wielkość próbki ustalono na 6 dm² (jak w EN 1230-1 i -2), liczbę niezależnych wyników do analiz rozjemczych zwiększono z 5 do 6, a pojedyncze wyniki uznawano za zgodne, gdy odbiegały od mediany nie więcej niż o 1,5.

STATUS (stan strony wydawcy DIN Media na 07.11.2026). DIN 10955:2024-01 — oznaczona „[AKTUELL]” (aktualna), data wydania 2024-01, język oryginału niemiecki (w sprzedaży także tłumaczenie angielskie), 51 stron, ICS 67.240 i 67.250, DOI 10.31030/3505541. To norma krajowa Niemiec: w sklepie PKN wyszukiwanie „10955” nie daje wyników (07.11.2026), więc polskie laboratoria stosują ją w oryginale. Daty wycofania wydania 2004-06 strona wydawcy nie podaje. Normy powołane razem z DIN 10955 w zakresach: PN-EN 1230-1:2009 „Papier i tektura przeznaczone do kontaktu z żywnością -- Analiza sensoryczna -- Część 1: Zapach” i PN-EN 1230-2:2009 „… -- Część 2: Obcy smak (skaza)” — karty PKN (wersja angielska, odczyt 07.11.2026) bez adnotacji o wycofaniu, publikacja 15-12-2009, KT 25 Mas Włóknistych, Papieru, Tektury i ich Przetworów, wprowadzają EN 1230-1:2009 i EN 1230-2:2009 [IDT].

PRZEPIS. Art. 3 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1935/2004 (tekst skonsolidowany z 27.03.2021): materiały i wyroby produkuje się zgodnie z dobrą praktyką produkcyjną, tak aby w normalnych lub możliwych do przewidzenia warunkach użytkowania nie dochodziło do migracji ich składników do żywności w ilościach, które mogłyby stanowić zagrożenie dla zdrowia człowieka, powodować niemożliwe do przyjęcia zmiany w składzie żywności lub (lit. c) „powodować pogorszenie jej cech organoleptycznych”. Samo rozporządzenie nie wskazuje metody badania — w jego tekście nie ma odesłania do normy badania sensorycznego (przeszukanie tekstu skonsolidowanego).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, odczyt 07.11.2026; zakładka „Laboratoria” na labcoda.pl, 07.11.2026). Numer 10955 w polu dokumentu odniesienia stoi w 14 pozycjach u 14 polskich laboratoriów (po jednej): AB 079, AB 185, AB 311, AB 313, AB 343, AB 379, AB 435, AB 451, AB 486, AB 492, AB 521, AB 537, AB 552, AB 562. Zapisy: „DIN 10955:2024-01” (12 pozycji), „DIN 10955:2024 - 01” (AB 435) i „DIN 10955:2004” — wydanie wycofane (AB 486). W dwóch pozycjach norma stoi razem z PN-EN 1230-1:2009 i PN-EN 1230-2:2009 (AB 185, AB 311). Poza polskimi jest 1 pozycja czeskiego laboratorium 1004 („ČSN ISO 13302; DIN 10955”). Zakładka „Laboratoria” („DIN 10955”, dopasowanie po początku zapisu) pokazuje 15 laboratoriów: tych 14 polskich i 1 czeskie, każde z jedną pozycją — tyle samo co kopia. Aktualnych dokumentów zakresu PCA tych laboratoriów nie porównywaliśmy z kopią.

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy, całe pozycje). Przedmiot: materiały i wyroby przeznaczone do kontaktu z żywnością (AB 311, AB 343, AB 521; AB 552 — „z produktami spożywczymi”; AB 379 i AB 451 — materiały opakowaniowe i wyroby), materiały i wyroby z tworzyw sztucznych (AB 313, AB 435, AB 486, AB 562; AB 492 — także wyroby z materiałów naturalnych; AB 537 — „z tworzyw sztucznych i inne”) oraz szerokie wykazy: AB 079 — wyroby elektryczne, ceramika, szkło, papier i tektura, elementy opakowaniowe, wyroby z tworzyw i gumy, materiały do produkcji opakowań, wyroby do przechowywania żywności, włóknina, wyroby drewniane; AB 185 — papier, tektura, tworzywa sztuczne, materiały wielowarstwowe. Metodyka: zapach i smak przekazywane przy bezpośrednim kontakcie — 10 pozycji w różnych brzmieniach (AB 079, AB 311, AB 313, AB 343, AB 379, AB 451, AB 486, AB 492, AB 521, AB 552), „Zapach i smak” (AB 435), „Obecność obcego smaku i zapachu wg skali 0–4” (AB 537, AB 562), „Zmiana zapachu i smaku” (AB 185). Zakres „0–4” zapisany jako parametr w 7 pozycjach (AB 079, AB 311, AB 313, AB 343, AB 435, AB 486, AB 492). Technika: „Metoda multiporównawcza” — 9 pozycji (AB 079, AB 311, AB 313, AB 343, AB 435, AB 451, AB 486, AB 492, AB 521), „Metoda trójkątowa” — 4 (AB 379, AB 537, AB 552, AB 562), „Metoda trójkątowa rozszerzona” — 1 (AB 185). Czeskie 1004: wyroby, materiały i opakowania do kontaktu z żywnością — ocena zapachu, smaku i wyglądu.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Wybór normy i próbki: papier i tektura badane w kontakcie pośrednim w temperaturze pokojowej należą do EN 1230-2, a ich zapach własny — do EN 1230-1; zakresy AB 079 i AB 185 obejmują papier i tekturę, a AB 185 i AB 311 powołują obok DIN 10955 obie części PN-EN 1230 — sprawozdanie bez wskazania, którą normą badano który materiał, nie mówi, w jakich warunkach powstał wynik. Wynik tej metody nie mówi nic o barierowości opakowania (gazy, para wodna, światło) — to poza normą. Ocena: do badania zgodności z prawem wydanie 2024 dopuszcza tylko test trójkątowy, rozszerzony test trójkątowy i test DfC (wykaz zmian wydawcy), a w 9 pozycjach zakresów technika to „metoda multiporównawcza” — której z metod normy odpowiada ta nazwa, z zakresu nie wynika. Wydanie 2024 wprowadziło nową tablicę istotności do testu trójkątowego — ocena liczby poprawnych odpowiedzi według tablicy z wydania 2004 nie jest oceną według 2024-01. Obliczenie intensywności: wynik to mediana ocen; wydanie 2004 uznawało pojedyncze wyniki za zgodne, gdy odbiegały od mediany nie więcej niż o 1,5, a wydanie 2024 sprawdza zgodność rozstępem pojedynczych ocen i ma zasady wykluczania wyników odstających — w zakresie AB 486 stoi wydanie 2004, więc liczba na skali 0–4 policzona według tamtych zasad nie jest wynikiem według 2024-01. Przy badaniu zgodności wydanie 2024 zaleca dwie wartości oceny — osobno dla oryginalnej żywności i dla żywności badawczej; wynik bez wskazania substancji badawczej nie daje się porównać z żadną z nich.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu DIN 10955:2024-01 nie czytaliśmy — wpis opiera się na stronie wydawcy (opis, wykaz zmian, dane wydania) i na spisie treści udostępnionym przez DIN. Nie podajemy więc warunków badania (czasy i temperatury z tablic 1 i 4), żywności badawczych (tablica 2), układów i stosunku powierzchni do objętości (tablica 5), wielkości próbki w wydaniu 2024, liczby oceniających w panelu, opisu stopni skali 0–4 (tablica 7), wartości z tablic 8 i 9, zasad wykluczania wyników, sposobu wyznaczania mediany ani liczb dwóch wartości oceny. Nie ustaliliśmy, której metodzie normy odpowiada „metoda multiporównawcza” z zakresów akredytacji. Statusów DIN EN ISO 4120, DIN 10976, DIN 10964, DIN EN ISO 5495, DIN ISO 8587, DIN 10973, DIN EN ISO 8586 ani ČSN ISO 13302 nie sprawdzaliśmy. Powołań DIN 10955 w przepisach polskich nie sprawdzaliśmy.

Zasada metody

Próbkę materiału albo wyrobu przeznaczonego do kontaktu z żywnością przechowuje się w ustalonych warunkach w naczyniu — sama (zapach własny) albo z substancją badawczą (oryginalną żywnością lub żywnością badawczą), w kontakcie pośrednim przez powietrze albo w kontakcie bezpośrednim; panel ocenia potem cechy sensoryczne (zapach, smak) substancji badawczej wobec próbki odniesienia: do badania zgodności testem trójkątowym, rozszerzonym testem trójkątowym albo testem DfC, a intensywność odchylenia — na skali porządkowej od 0 do 4, z medianą ocen jako wynikiem (DIN 10955:2024-01 według opisu wydawcy i spisu treści; warunków badania i wartości tablic nie czytaliśmy).

Zastosowania

• Materiały i wyroby ze wszystkich tworzyw przeznaczone do kontaktu z żywnością — z wyjątkiem papieru i tektury badanych w kontakcie pośrednim w temperaturze pokojowej (EN 1230-2) albo pod kątem zapachu własnego (EN 1230-1) (opis wydawcy)
• Przykłady wydawcy dla DIN 10955: filtry do kawy i herbaty, papierowe słomki, pudełka na pizzę, ręczniki kuchenne, papier do pieczenia, foremki do pieczenia
• Sprawdzenie zgodności z art. 3 ust. 1 lit. c rozporządzenia (WE) nr 1935/2004 (pogorszenie cech organoleptycznych żywności); także kontrola jakości, rozwój wyrobów, sprawdzanie umów, ocena daty minimalnej trwałości, próbki z reklamacji
• W zakresach akredytacji: 14 polskich laboratoriów — tworzywa sztuczne, opakowania, ceramika, szkło, papier i tektura, guma, drewno, włóknina, wyroby elektryczne do kontaktu z żywnością; skala 0–4

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

DIN 10955:2024-01

Tytuł (PL)

Analiza sensoryczna — Badanie materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością (FCM) (tłumaczenie robocze tytułu niemieckiego — normy nie wprowadzono do PN)

Title (EN)

Sensory analysis — Testing of food contact materials and articles (FCM)

Procedura krok po kroku

1. Wybór normy i celu badania

   Ustalenie, czy materiał podlega DIN 10955, czy (papier i tektura w kontakcie pośrednim w temperaturze pokojowej, zapach papieru) EN 1230-2 albo EN 1230-1, oraz czy chodzi o badanie zgodności, czy o kontrolę jakości i rozwój wyrobu (opis wydawcy; schemat przebiegu — załącznik A, tytuł).

2. Pobieranie i przygotowanie próbek

   Pobranie próbek badanych, przygotowanie i pobranie odcinków do badania (rozdz. 9 — tytuły).

3. Zestawy i przechowywanie

   Zapach własny — kontakt jednostronny albo dwustronny (rozdz. 10); przejście na substancję badawczą — przez powietrze (kontakt pośredni) albo w kontakcie bezpośrednim, z oryginalną żywnością albo żywnością badawczą, w ustalonych warunkach czasu i temperatury (rozdz. 11 — tytuły; wartości z tablic nie podajemy).

4. Ocena sensoryczna

   Do badania zgodności: test trójkątowy, rozszerzony test trójkątowy albo test DfC wobec próbki odniesienia; ocena intensywności odchylenia na skali od 0 do 4 (pkt 12.2, tablica 7 — tytuły).

5. Wynik

   Istotność odchylenia (tablica istotności testu trójkątowego), mediana ocen intensywności po sprawdzeniu zgodności wyników i wykluczeniu odstających, ocena zgodności albo jakości; sprawozdanie z normą wraz z datą wydania (rozdz. 12.4 i 13). DIN 10955:2024-01 — aktualna (strona wydawcy DIN Media, 07.11.2026).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Ocena smaku obejmuje próbowanie żywności po kontakcie z badanym materiałem; zasad bezpieczeństwa oceniających z normy nie podajemy (tekstu nie czytaliśmy)
• UWAGA MERYTORYCZNA: do badania zgodności z prawem wydanie 2024 dopuszcza tylko test trójkątowy, rozszerzony test trójkątowy i test DfC — wynik innej metody sensorycznej służy kontroli jakości, nie ocenie zgodności (wykaz zmian wydawcy)
• UWAGA MERYTORYCZNA: wynik według wycofanego wydania 2004 (inne kryterium zgodności wyników, inna tablica istotności) nie jest wynikiem według DIN 10955:2024-01

Najczęstsze pytania